Zambia: Lãnh đạo đối lập bị thẩm vấn vì tội phản quốc trong bối cảnh tranh chấp bầu cử

Lãnh đạo đối lập chính của Zambia, Brian Mundubile, người về nhì trong cuộc bầu cử tổng thống gây tranh cãi hồi đầu tháng, đang bị cảnh sát thẩm vấn về cáo buộc phản quốc. Mundubile và người đồng tranh cử Makebi Zulu đang bị tạm giữ sau khi bị thẩm vấn 'liên quan đến một hành vi bị cáo buộc là phản quốc', theo thông báo của Cảnh sát Zambia hôm thứ Năm.

Truyền thông nhà nước Zambia cho biết Mundubile đã đầu thú cảnh sát ở Lusaka vào ngày 27/8, sau hai tuần lánh tại một tổ chức nhân quyền quốc tế, nơi ông tìm kiếm sự an toàn sau khi cảnh sát đột kích nhà riêng của ông một ngày sau cuộc bầu cử ngày 13/8. Hai người đã được một nhóm cảnh sát thẩm vấn cùng với luật sư của họ. Cảnh sát chưa cung cấp thêm chi tiết về các cáo buộc làm cơ sở cho cuộc điều tra tội phản quốc, nhưng cho biết các bản tường trình 'cảnh báo và khiển trách' đã được ghi lại, một bước thường diễn ra trước khi đưa ra cáo buộc chính thức.

Phản quốc là tội nghiêm trọng ở Zambia và có thể bị xử phạt nặng nếu bị kết tội. Diễn biến này tiếp nối sự leo thang từ hai tuần trước, khi cựu bộ trưởng nội các Mutotwe Kafwaya bị bắn chết trong cuộc trấn áp của cảnh sát, trong đó 11 người bị bắt tại nhà Mundubile. Cảnh sát cho rằng nhóm người này tham gia vào hoạt động nổi dậy hoặc dân quân, cáo buộc mà Mundubile đã bác bỏ.

Tổng thống Hakainde Hichilema đã giành chiến thắng với 60% số phiếu và dự kiến tuyên thệ nhậm chức nhiệm kỳ thứ hai vào thứ Ba. Kết quả bầu cử đã bị các lãnh đạo đối lập phản đối.

Bất ổn quanh việc khiếu kiện bầu cử của phe đối lập

Mundubile, người giành được khoảng 38% số phiếu, đã hứa sẽ khiếu kiện kết quả ra tòa, nhưng Zambia đã đóng cửa toàn bộ hệ thống tư pháp vào thứ Hai - ngày cuối cùng để nộp đơn phản đối - với lý do 'an ninh'. Theo Điều 103 của Hiến pháp Zambia, đơn khiếu kiện bầu cử phải được nộp trong vòng bảy ngày kể từ khi người chiến thắng được công bố. Việc nộp đơn khiếu kiện sẽ tự động hoãn lễ tuyên thệ nhậm chức của tổng thống theo Điều 104.

Việc đóng cửa tòa án trước khi hết hạn bảy ngày đã ngăn cản phe đối lập nộp đơn, chặn quyền tự động hoãn lễ nhậm chức. Tòa án Hiến pháp hôm thứ Ba cho biết chưa nhận được bất kỳ đơn khiếu kiện nào về kết quả bầu cử, mở đường cho Hichilema tuyên thệ nhậm chức. Tuy nhiên, Chánh án Mumba Malila cho biết ông đã nhận được một đơn khiếu kiện từ một người dân qua email cá nhân. Ông gọi đơn này là 'bất thường' nhưng cho biết đã chuyển lên Tòa án Hiến pháp xem xét.

Các nhóm pháp lý và nhân quyền đã chỉ trích thời điểm đóng cửa tòa án đột ngột. Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW) gọi đây là 'một đòn giáng vào việc quản lý pháp luật, minh bạch và đúng trình tự pháp lý tại Zambia'.

Lo ngại về không gian dân chủ bị thu hẹp

Hichilema bước vào cuộc đua với tư cách ứng viên sáng giá sau khi dẫn dắt Zambia - nhà sản xuất đồng lớn thứ hai châu Phi - vượt qua cuộc cải cách kinh tế lớn và tái cơ cấu nợ. Các đảng đối lập và tổ chức xã hội dân sự đã lên tiếng lo ngại về sự đàn áp ngày càng tăng từ chính quyền của Hichilema.

Các nhóm nhân quyền và phái đoàn quan sát bầu cử cho rằng tranh chấp hậu bầu cử đã làm hoen ố uy tín dân chủ của Zambia. Kể từ khi trở lại chế độ đa đảng năm 1991, mọi sự thay đổi tổng thống ở nước này đều thông qua bầu cử.