Xi Jinping thăm Triều Tiên: Những thăng trầm trong quan hệ 'môi với răng'

Ngày 8/6, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tới Bình Nhưỡng trong bầu không khí lễ nghi trọng thể, với cờ hoa, lính danh dự và đám đông chào đón nhà lãnh đạo nước từ lâu là đồng minh thân cận nhất của Triều Tiên.

Nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong Un cùng phu nhân Ri Sol Ju đón ông Tập và phu nhân Bành Lệ Viện tại sân bay quốc tế Bình Nhưỡng, sau đó đoàn xe đưa ông Tập tới quảng trường trung tâm thủ đô, nơi hai bức chân dung lãnh tụ hai nước được treo giữa những màn trình diễn ca ngợi tình hữu nghị. Một biểu ngữ có dòng chữ: 'Tình hữu nghị và đoàn kết không gì lay chuyển nổi giữa Triều Tiên và Trung Quốc muôn năm', theo Tân Hoa xã.

Đây là chuyến thăm Triều Tiên đầu tiên của ông Tập kể từ năm 2019, diễn ra khi chính quyền hai nước đều muốn tái khẳng định mối quan hệ từng tồn tại qua nạn đói, căng thẳng hạt nhân, sức ép ngoại giao và trật tự toàn cầu thay đổi. Mối quan hệ này thường được gọi bằng cụm từ 'môi với răng' mà Chủ tịch Mao Trạch Đông từng dùng từ thập niên 1950 để định nghĩa liên minh lịch sử.

Gốc cách mạng

Nền tảng quan hệ có từ trước khi hai nhà nước hiện đại ra đời, khi nhiều lãnh đạo đầu của Triều Tiên, gồm Kim Nhật Thành, đã có quan hệ với phong trào Cộng sản Trung Quốc trước khi Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên thành lập năm 1948. Một năm sau, ngày 6/10/1949, CHDCND Triều Tiên và nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa mới thành lập thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức.

Chiến tranh Triều Tiên 1950-1953

Liên minh sớm bị thử thách khi quân Triều Tiên bị đẩy lùi. Trung Quốc can thiệp, gửi quân tình nguyện vượt sông Áp Lục, giúp ngăn Triều Tiên sụp đổ, dẫn đến thế giằng co chia cắt bán đảo. Thiệt hại nhân mạng rất lớn: Trung Quốc mất từ 180.000 đến 400.000 người, Triều Tiên tàn phá nặng nề. Nhưng từ góc nhìn Bắc Kinh và Bình Nhưỡng, cuộc chiến tạo nên mối liên kết vẫn định hình ký ức tập thể hai dân tộc.

Hiệp ước Hữu nghị 1961

Năm 1961, Trung Quốc và Triều Tiên ký Hiệp ước Hữu nghị, Hợp tác và Tương trợ, trong đó điều khoản quan trọng nhất buộc mỗi bên hỗ trợ bên kia nếu bị tấn công vũ trang. Đây là hiệp ước phòng thủ chính thức duy nhất của Trung Quốc với một nước khác.

1960s-1970s: Rạn nứt Trung-Xô và Cách mạng Văn hóa

Bắc Kinh không coi hiệp ước là tấm séc trắng cho Bình Nhưỡng, và Triều Tiên cũng không luôn tin Bắc Kinh hành động vô tư. Căng thẳng kéo dài nhiều thập niên, nhất là khi rạn nứt Trung-Xô buộc Triều Tiên cố né tránh chọn phe giữa Bắc Kinh và Moskva. Quan hệ xấu đi trong thời Cách mạng Văn hóa, cải thiện những năm 1970, rồi lại nguội lạnh khi Trung Quốc từ chối hỗ trợ Triều Tiên tái chiến với Hàn Quốc.

1990s: Trung Quốc mở cửa kinh tế và bình thường hóa với Hàn Quốc

Một trong những giai đoạn sóng gió nhất diễn ra khi Trung Quốc mở cửa kinh tế, mở rộng quan hệ với các nước bị Bình Nhưỡng nghi ngờ. Quyết định bình thường hóa quan hệ với Hàn Quốc năm 1992 khiến Triều Tiên bất an. Khi Trung Quốc cải cách theo hướng thị trường, hai nước đi theo những lộ trình ngày càng khác biệt. Sự sụp đổ của Liên Xô - hậu thuẫn chính của Bình Nhưỡng - khiến Triều Tiên ngày càng cô lập và phụ thuộc Trung Quốc, tạo thêm căng thẳng cho mối quan hệ vốn gốc lý tưởng cách mạng chung.

2006: Trung Quốc lên án vụ thử hạt nhân Triều Tiên

Chương trình hạt nhân của Triều Tiên tạo thêm nguồn căng thẳng, khi Trung Quốc nhiều lần tuyên bố phản đối vũ khí hạt nhân trên bán đảo và lên án các vụ thử của Triều Tiên, gồm vụ đầu năm 2006. Bắc Kinh cũng không phản đối nhiều vòng trừng phạt của Liên Hợp Quốc chống Bình Nhưỡng, dù vẫn là huyết mạch kinh tế chính của Triều Tiên.

Ấm lại và thương mại mạnh mẽ

Sự ấm áp hiện tại giữa ông Tập và ông Kim tiếp nối mấy năm tái kết nối. Ông Kim đã thăm Trung Quốc nhiều lần từ 2018, còn ông Tập đến Bình Nhưỡng tháng 6/2019. Dù ông Tập ngày càng ít đi lại, ông vẫn bay tới Bình Nhưỡng cho chuyến thăm mới nhất này. Thương mại giữa hai nước mạnh mẽ: hai tháng đầu 2026, kim ngạch song phương tăng 22% so với cùng kỳ năm trước. Trung Quốc chiếm phần lớn thương mại chính thức của Triều Tiên, cung cấp nhiên liệu, lương thực, máy móc, xe cộ, điện tử và hàng tiêu dùng. Các công ty và cảng Trung Quốc cũng là cửa ngõ quan trọng cho xuất khẩu của Triều Tiên, gồm khoáng sản, thủy sản, thép, linh kiện đồng hồ, tóc giả. Triều Tiên cũng tìm kiếm thu nhập từ lao động nước ngoài, bất chấp trừng phạt của Liên Hợp Quốc.

Tuy vậy, giới phân tích cho rằng Trung Quốc có thể lo ngại quan hệ Triều Tiên-Nga ngày càng sâu sắc, một lý do nữa khiến ông Tập đích thân tới Bình Nhưỡng cuộc gặp này. Khi Triều Tiên tăng cường quan hệ quân sự và chính trị với Nga, Trung Quốc có lý do nhắc nhở cả Bình Nhưỡng và thế giới rằng Bắc Kinh vẫn trung tâm cho tương lai Triều Tiên. Sức mạnh kinh tế này cho Bắc Kinh ảnh hưởng đáng kể, dù ông Kim nhiều lần cho thấy sẵn sàng theo đuổi chiến lược an ninh riêng, kể cả khi gây khó khăn cho mục tiêu ngoại giao của Trung Quốc.

Tương lai ra sao?

Quan hệ gần gũi hơn với Bình Nhưỡng có thể củng cố thế của ông Tập trong những cuộc thảo luận về bán đảo Triều Tiên. Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần tỏ ý muốn nối lại ngoại giao với ông Kim, giữa lúc căng thẳng hạt nhân Triều Tiên tái xuất hiện. Tuần trước, ông Kim công bố cơ sở sản xuất vật liệu hạt nhân mới và thề mở rộng lực lượng hạt nhân 'với tốc độ cấp số nhân', cho thấy phi hạt nhân hóa vẫn xa vời.

Cuối cùng, Bắc Kinh muốn tránh xung đột ở biên giới, duy trì ảnh hưởng trên bán đảo và bảo đảm Triều Tiên không trôi quá xa vào quỹ đạo Moskva. Chuyến thăm của ông Tập là lời nhắc rằng, bất chấp dòng chảy địa chính trị thay đổi, quan hệ Trung-Triều vẫn là một trong những đối tác có hệ quả nhất Đông Á.