Vì sao các 'trung gian' dầu mỏ Iran nợ chính phủ hàng tỷ USD?

Trong khi Mỹ duy trì lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran và áp thêm trừng phạt lên hoạt động xuất khẩu dầu, Tehran đang phải đối mặt với một vấn đề khác: hàng tỷ USD doanh thu từ các thương vụ bán dầu trước đây mà chính phủ nước này nói rằng đã biến mất.

Phát ngôn viên cơ quan tư pháp Iran hồi tháng 9 cho biết một mạng lưới trung gian dầu mỏ được gọi là "những người ủy thác" đang nợ chính phủ Iran từ 10 tỷ euro (11 tỷ USD) đến 11 tỷ euro (12 tỷ USD). Con số này tương đương một nửa tổng doanh thu dầu dự kiến trong ngân sách tài khóa hiện tại của Iran.

Các quan chức Mỹ, trong đó có Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent, coi khó khăn của Iran trong việc tiếp cận doanh thu dầu là bằng chứng cho thấy chiến dịch gây sức ép kinh tế của Washington đang phát huy tác dụng. Hồi tháng 8, ông Bessent nói rằng "hệ thống ngân hàng ngầm của Iran đang lung lay" trước sức ép từ chiến dịch của Mỹ nhằm vào nước này – chiến dịch được đẩy mạnh khi Washington tìm cách buộc Tehran đầu hàng trong cuộc chiến giữa hai nước, do Mỹ và Israel khởi phát từ cuối tháng 2.

Vậy các trung gian dầu mỏ là ai, vì sao Iran phụ thuộc vào họ, và điều gì đã xảy ra với số tiền hàng tỷ USD mà họ nợ?

Trung gian dầu mỏ của Iran là ai?

Khoản nợ và cuộc khủng hoảng mà nó tạo ra cho chính phủ Iran đều bắt nguồn từ một cơ chế bán dầu mà Tehran áp dụng năm 2012 để đối phó với các lệnh trừng phạt của Mỹ nhắm vào hoạt động xuất khẩu dầu của Iran.

Các lệnh trừng phạt của Mỹ và châu Âu nhắm vào hoạt động bán dầu và thu doanh thu của Iran bắt đầu từ năm 2012. Lý do được đưa ra cho cả hai nhóm biện pháp là doanh thu từ bán dầu giúp tài trợ cho chương trình hạt nhân của Iran, và việc hạn chế xuất khẩu dầu của Iran có thể ngăn chương trình này tiến triển.

Để đối phó, chính phủ Iran đã nghĩ ra cách lách các lệnh trừng phạt quốc tế đối với hoạt động bán dầu của mình. Không thể bán dầu qua Bộ Dầu mỏ và nhận tiền qua Ngân hàng Trung ương, nước này bắt đầu bán dầu cho các khách hàng nội địa hoặc dùng dầu để thanh toán các nghĩa vụ còn tồn đọng với những tổ chức, đơn vị được nhà nước nợ tiền.

Cơ chế này làm hình thành một mạng lưới trung gian dầu mỏ mà ở Iran thường được gọi là "mạng lưới ủy thác". Thay vì bán toàn bộ dầu qua các kênh chính thức của chính phủ, nhà nước giao dầu thô cho các tổ chức, cá nhân và công ty để họ bán thay mình. Số tiền thu được đáng lẽ phải được chuyển vào kho bạc chính phủ, sau đó bên bán hoặc tổ chức nhận dầu sẽ được hoàn lại các chi phí đã thỏa thuận và các khoản phải thu còn tồn đọng. Một số tổ chức tự bán dầu, số khác ký hợp đồng với các công ty thương mại tư nhân để lo việc bán.

Quỹ Hưu trí ngành Dầu mỏ, được lập cho các nhân viên Bộ Dầu mỏ đã nghỉ hưu và am hiểu quy trình bán dầu, là một trong những tổ chức đầu tiên nhận dầu thô để bán. Các bên nhận khác gồm Khatam al-Anbiya Construction Base, một đầu mối lớn cho các dự án hạ tầng quy mô lớn. Ngay cả cảnh sát thành phố cũng nhận các khoản chính phủ nợ họ dưới hình thức dầu thô.

Tác động của thỏa thuận hạt nhân

Ngay trong những thử nghiệm ban đầu, đã xuất hiện chênh lệch giữa doanh thu dự kiến từ bán dầu và số tiền mà người bán thực sự nộp vào kho bạc chính phủ. Những chênh lệch này về sau dẫn tới một số vụ án tham nhũng kinh tế lớn nhất của Iran.

Tình trạng sai lệch sổ sách và việc chính phủ không thể thu hồi tiền từ các nhà bán dầu tư nhân được ủy thác kéo dài đến năm 2016, khi thỏa thuận hạt nhân Kế hoạch Hành động Toàn diện chung (JCPOA) được ký kết và các lệnh trừng phạt đối với hoạt động bán dầu của Iran được dỡ bỏ. Chính phủ sau đó đã có thể giành lại quyền kiểm soát hoạt động bán dầu.

Những người đã bán dầu của Iran nhưng không trả lại tiền thu được đã bị bỏ tù. Với khả năng bán dầu trở lại qua các kênh hợp pháp và minh bạch, chính phủ đã có thể quản lý doanh thu và chi tiêu dầu mỏ với mức kiểm soát tốt hơn trong một thời gian.

Vì sao tiền bán dầu không được hoàn trả?

Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump rút Mỹ khỏi JCPOA năm 2018 trong nhiệm kỳ đầu tiên, chính phủ Iran một lần nữa phải dựa vào các nhà buôn dầu tư nhân để bán dầu. Nhưng những vấn đề gắn với việc bán dầu qua trung gian thay vì qua các kênh chính thức của nhà nước – gồm chậm hoàn trả doanh thu, sai lệch sổ sách, nợ của người bán dầu với chính phủ, và việc các lô hàng dầu của Iran đôi khi bị bắt giữ trên biển – một lần nữa hạn chế khả năng quản lý doanh thu dầu của chính phủ.

Hơn nữa, Mỹ mở rộng trừng phạt ra ngoài các tổ chức và lợi ích của chính phủ Iran, bổ sung vào danh sách trừng phạt các tài khoản ngân hàng liên quan đến giao dịch với chính phủ Iran, các văn phòng đổi ngoại tệ, công ty và cá nhân. Kết quả là khoảng thời gian từ khi một người tham gia mạng lưới buôn dầu của Iran đến khi chính họ, tài sản và công ty của họ bị trừng phạt, tài khoản bị phong tỏa hoặc đóng băng, ngày càng ngắn lại.

Điều này góp phần làm tích tụ các khoản nợ mà những nhà buôn dầu bị trừng phạt – không còn truy cập được tài khoản – nợ chính phủ. Nó cũng khiến Iran gần như không còn lựa chọn nào khác ngoài việc mở rộng mạng lưới bán dầu tư nhân. Điều đó đồng nghĩa với việc tăng số người tham gia buôn dầu của Iran, giảm khối lượng dầu giao cho mỗi cá nhân hoặc công ty, và cuối cùng là làm tăng nguy cơ tiền thu được không được hoàn trả.

Các quan chức Iran cũng cáo buộc những người ủy thác lợi dụng các cách lách trừng phạt để làm giàu cho bản thân.

Số tiền hàng tỷ USD mà các nhà bán dầu tư nhân nợ chính phủ Iran là tổng hợp của các khoản chưa thanh toán, các nghĩa vụ tài chính đang tranh chấp và những cáo buộc tham nhũng. Người đứng đầu cơ quan tư pháp Iran gần đây đã đề cập vấn đề này, cảnh báo rằng những người bán dầu từ chối hoàn trả tiền thu được sẽ đối mặt với hành động pháp lý. Nhưng những cảnh báo như vậy không thay đổi được môi trường trừng phạt hay xóa bỏ những rào cản khiến một số người bán dầu không thể trả lại tiền.