Ứng viên cực hữu Flávio Bolsonaro dẫn đầu vòng một, Amazon và khí hậu đối mặt viễn cảnh mới

Ứng viên cực hữu Flávio Bolsonaro, con trai cựu tổng thống Jair Bolsonaro, đã giành 47% số phiếu trong vòng một cuộc bầu cử tổng thống Brazil, vươn lên vị trí dẫn đầu trước vòng hai dự kiến diễn ra ngày 25/10 với đương kim Tổng thống Luiz Inácio Lula da Silva, người được 44,2% số phiếu ủng hộ.

Kết quả này được xem là cú sốc đối với giới hoạt động vì khí hậu và thiên nhiên. Nhìn bề ngoài, đây có thể coi là lá phiếu chống lại rừng Amazon. Chính quyền đương nhiệm của Tổng thống Lula đã cắt giảm gần 50% nạn phá rừng tại Amazon, song thành tích này không đem lại lợi thế bầu cử đáng kể cho cá nhân ông Lula hay các ứng viên thân thiện với rừng trong các cuộc bầu cử cùng ngày. Cựu Bộ trưởng Môi trường Marina Silva thất bại trong cuộc đua vào Thượng viện; bà Joenia Wapichana, cựu lãnh đạo cơ quan quản lý người bản địa Funai, không giành được ghế trong Quốc hội. Trong số 57 ứng viên người bản địa, chỉ hai người đắc cử.

Flávio Bolsonaro là người kế thừa di sản chính trị của cha ông – cựu đại úy quân đội Jair Bolsonaro, người có bốn năm cầm quyền chứng kiến nạn phá rừng Amazon tăng 59,5%, tương đương gần 2 tỷ cây bị đốn hạ. Nếu đắc cử, Flávio Bolsonaro cam kết trả tự do cho cha – người đang bị giam vì tội cố tổ chức đảo chính quân sự và âm mưu phá hoại nền dân chủ Brazil – và tuyên bố cha ông có thể đảm nhận bất kỳ vị trí nào trong chính quyền của mình.

Trên cương vị nghị sĩ, Flávio Bolsonaro từng ủng hộ dự luật năm 2019 nhằm loại bỏ quy định buộc chủ đất tại Amazon bảo tồn một phần thảm thực vật bản địa. Trong cương lĩnh tranh cử, ông hoàn toàn không đề cập đến khủng hoảng khí hậu. Ông cũng vận động sự ủng hộ của một số chủ đất có hoạt động khai phá rừng gay gắt nhất.

Flávio Bolsonaro còn là một phần của phong trào Bolsonarism, vốn theo đuổi mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận cho các ngành khai thác bất chấp chi phí môi trường. Ví dụ, ứng viên đắc cử tại bang Pará thuộc Amazon là Daniel Santos từng bị phạt 275.000 USD (khoảng 208.000 bảng Anh) vì phá 280 hecta (692 mẫu Anh) đất không được phép, hiện cam kết sẽ xóa bỏ các khoản phạt tương tự. Sau cuộc bầu cử ngày chủ nhật, những người theo Bolsonarism hiện kiểm soát 7 trong 9 bang thuộc Amazon của Brazil, và có thể giành thêm bang thứ tám trong vòng hai.

Ảnh hưởng của phong trào Bolsonarism trong cơ quan lập pháp – vốn bị chi phối bởi lợi ích nông nghiệp – cũng đang gia tăng. Em trai của Jair là Eduardo và mẹ vợ Michelle đắc cử Thượng viện, trong khi một người chú và một người anh em giành ghế ở hạ viện. Ngay trước cuộc bầu cử, Quốc hội đã nỗ lực làm suy yếu các quy định bảo vệ môi trường. Giờ đây, việc ngăn chặn xu hướng này gần như không thể, đặc biệt trong bối cảnh Tòa án Tối cao đang rối ren và từng đóng vai trò hạn chế một phần đà mở rộng không kiểm soát của các công ty khai mỏ, trang trại và độc canh.

Hệ quả không chỉ giới hạn ở Amazon mà còn lan rộng tới tất cả các vùng sinh thái của Brazil, các cộng đồng người bản địa truyền thống và sự ổn định của khí hậu toàn cầu. Câu hỏi đặt ra hiện nay là vì sao cử tri lại ít quan tâm đến những vấn đề này.

Cuộc điều tra nguyên nhân đã được khởi động. Nhiều người tập trung vào ảnh hưởng của mạng xã hội – công cụ được phe cực hữu sử dụng hiệu quả hơn hẳn. Trong chính quyền Bolsonaro, các con trai ông là thành viên của “nội các thù hận” chuyên lan truyền nỗi sợ hãi và thông tin sai lệch qua các nhóm WhatsApp và kênh trực tuyến khác. Carlos, con trai thứ hai của Bolsonaro, từng bị cảnh sát liên bang truy tố vì lãnh đạo nhóm này. Giới bảo vệ môi trường thường xuyên là mục tiêu.

Một yếu tố khác là sự bành trướng của phong trào Ngũ Tuần kiểu Mỹ, vốn đang dần thay thế Công giáo trên khắp Brazil, đặc biệt tại Amazon. Hệ quả chính trị và môi trường của sự chuyển dịch tôn giáo này có thể thấy khi so sánh các thông điệp bảo vệ thiên nhiên của hai vị giáo hoàng gần đây với các bài giảng của nhiều mục sư Tin Lành, những người khuyến khích tín đồ theo đuổi sự giàu có hiện tại ngang bằng hoặc hơn cả việc tuân theo các chuẩn mực đạo đức để có đời sau tốt đẹp.

Ông Lula, 80 tuổi, đã chậm thích ứng. Dù được đánh giá là chính trị gia thành công và mang tính biểu tượng nhất của Mỹ Latinh trong thế kỷ 21, các thông điệp của ông dường như ít gắn kết với người dân hơn so với thời hoàng kim. Đảng Lao động gặp khó khăn trong thời đại công đoàn suy yếu và phần nào trở thành nạn nhân của chính thành công: các chính sách giáo dục và xã hội đưa hàng triệu người thoát nghèo, tạo kỳ vọng tiêu dùng và khởi nghiệp cao hơn; cùng các khoản trợ cấp lớn cho nông dân – những người nay ủng hộ cánh hữu vì bất mãn với các giới hạn môi trường.

Gắn liền với những giải thích trên là địa chính trị của khủng hoảng khí hậu và thiên nhiên, vốn đang làm trầm trọng thêm cạnh tranh giữa các cường quốc Mỹ – Trung và khuếch đại cả các hệ tư tưởng cực đoan lẫn thời tiết cực đoan. Trong bối cảnh đó, cuộc bầu cử Brazil là mắt xích mới nhất trong xu hướng rộng lớn hơn: phe cực hữu nắm quyền để mở rộng khai thác bất chấp bằng chứng ngày càng rõ rằng nền kinh tế tư bản đang phá vỡ các ranh giới hành tinh. Hai năm qua, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã phá bỏ nhiều quy định môi trường và coi phần còn lại của châu Mỹ là vùng ảnh hưởng; Argentina đã theo trước; Venezuela bị can thiệp vì tài nguyên; Colombia, Peru và Chile chứng kiến dịch chuyển mạnh sang cánh hữu.

Liệu Brazil có phải quân cờ domino tiếp theo rơi vào chủ nghĩa Trump và cách tiếp cận thiên nhiên như đốt lửa? Gia đình Bolsonaro chắc chắn hy vọng như vậy. Jair từng chào cờ Mỹ; con trai Eduardo kêu gọi Mỹ áp thuế lên người dân Brazil để “trừng phạt” chính phủ vì giam cha mình. Cơ quan tình báo Brazil cảnh báo Mỹ đang tìm cách can thiệp vào cuộc bầu cử.

Cuộc bầu cử chưa kết thúc. Ông Lula còn cơ hội nhỏ nếu thuyết phục được hàng triệu cử tri không bỏ phiếu cho ai. Nhưng cán cân đang chống lại ông: phần lớn ứng viên bị loại thuộc cánh hữu, cử tri của họ nhiều khả năng chuyển sang Bolsonaro. Chưa từng có ứng viên dẫn đầu vòng một nào thất bại trong vòng hai của một cuộc bầu cử tổng thống Brazil.

Cử tri tất nhiên có quyền thay đổi quyết định – vào ngày 25/10 hoặc theo hiến pháp, bốn năm sau. Nhưng liệu điều đó còn có thể trong bao lâu? Nếu Bolsonaro đắc cử, không chỉ Lula bị gạt ra ngoài mà Amazon và cả nền dân chủ cũng có thể bị đặt dấu chấm hết.