Tư lệnh quân đội Pakistan thăm Tehran, tìm cách đưa Iran trở lại bàn đàm phán với Mỹ

Islamabad, Pakistan — Thống chế Pakistan Asim Munir đã dành trọn thứ Hai để di chuyển qua các hành lang quyền lực tại Tehran: phủ tổng thống, quốc hội, Hội đồng An ninh quốc gia tối cao, và các bộ ngoại giao cùng nội vụ.

Ông đã gặp Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cũng như Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, người đang là trưởng đoàn đàm phán của Tehran trong các cuộc thương lượng với Mỹ nhằm chấm dứt cuộc chiến đã kéo dài sáu tháng.

Nhưng giữa bế tắc trong các cuộc đàm phán hòa bình, nhiều nhà phân tích cho rằng thử thách thực sự của Munir với vai trò trung gian sẽ nằm ở khả năng dùng vị thế một trong những nhà lãnh đạo quân sự quyền lực nhất khu vực để thuyết phục các đối tác Iran trong bộ quân phục quay lại đàm phán với Washington.

Khoảng cách giữa chính quyền và quân đội Iran

Vài ngày trước chuyến thăm của Munir, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nói với một nhóm bác sĩ tại Tehran rằng đã đến lúc kết thúc chiến tranh khi Iran đang giữ lợi thế, thông điệp nhắm tới cả giới an ninh Tehran lẫn Washington.

“Tốt hơn là chúng ta kết thúc chiến tranh ngay bây giờ khi chúng ta đang ở vị thế quyền lực và phẩm giá”, ông nói, đồng thời cho rằng “cả thế giới công nhận chiến thắng của chúng ta”.

Chỉ vài giờ sau, ngày 21/8, Tổng tham mưu trưởng các lực lượng vũ trang Iran, Thiếu tướng Ali Abdollahi, tuyên bố sẽ có phản ứng “cách mạng, đè bẹp, gây hối tiếc và tàn khốc” trước bất kỳ tính toán sai lầm nào của Mỹ.

Điều đó cho thấy khoảng cách rõ rệt giữa tổng thống Iran và những người đang điều hành quân đội nước này — một khoảng cách mà Munir sẽ cần phải xử lý, theo các nhà phân tích.

Vì vậy, cuộc gặp quan trọng nhất của Munir trong ngày có thể là với Tướng Mohsen Rezaei, đại diện của Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei và là tân Tổng thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao. Rezaei về cơ bản là cầu nối giữa quân đội và lãnh tụ tối cao.

Bối cảnh chiến tranh

Chuyến thăm Tehran của Munir diễn ra đúng ngày khu vực và thế giới chuẩn bị đón nhận các lệnh trừng phạt “D-Day kinh tế” mà Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa áp lên Iran, kèm theo cảnh báo trừng phạt mọi quốc gia tiếp tục giao thương với Tehran.

Cũng trong ngày, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent công bố chiến dịch trừng phạt toàn diện mang tên “Operation Economic Outcast” nhắm vào tài sản kỹ thuật số, vàng, hàng không, công nghệ và mạng lưới vận tải biển của Iran.

Dù cảnh báo các nước khác cắt đứt quan hệ thương mại với Iran, ông Bessent không thực sự công bố biện pháp trừng phạt nào với các quốc gia đó, thừa nhận bước đi như vậy sẽ “làm nổ tung hệ thống tài chính toàn cầu”.

Trong khi đó, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth cùng ngày vẫn để ngỏ khả năng tái kích hoạt các cuộc không kích: “Nếu cần dùng đòn tấn công quân sự, chúng tôi sẽ dùng. Nếu Iran ngu ngốc đến mức chơi quá tay hoặc đụng vào quân đội Mỹ, chúng tôi sẽ làm những gì cần làm”.

Chưa rõ chuyến thăm của Munir có giúp ngăn chặn hành động rộng hơn của Mỹ nhằm vào Iran và các đối tác thương mại của nước này hay không.

Nhưng thời điểm là đáng chú ý, theo các nhà phân tích. Munir tới Tehran vài ngày sau khi nhận điện thoại từ Tổng thống Mỹ Donald Trump, người được cho là đã đề nghị Islamabad dùng ảnh hưởng đưa Iran trở lại bàn đàm phán.

Cơ quan Quan hệ công chúng liên quân Pakistan (ISPR) cho biết chuyến thăm một ngày đã tạo ra các “cuộc thảo luận toàn diện” về việc mở lại eo biển Hormuz và chấm dứt chiến tranh. Các quan chức Iran, theo ISPR, “đánh giá cao vai trò xây dựng và những nỗ lực chân thành của Pakistan”.

Bộ trưởng Nội vụ Pakistan Mohsin Naqvi, người đi cùng Munir, còn khẳng định hơn khi gọi các cuộc đàm phán là “rất tích cực và hiệu quả” và cho biết “đã đạt được tiến triển đáng kể”.

Quân đội Iran được tái cơ cấu

Đây là chuyến thăm Tehran thứ tư của Munir trong năm nay, nhưng là chuyến đầu tiên kể từ khi hệ thống chỉ huy quân sự Iran có sự thay đổi hồi đầu tháng.

Ngày 10/8, Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei bổ nhiệm Abdollahi làm Tổng tham mưu trưởng và chuyển Rezaei vào Hội đồng An ninh quốc gia tối cao. Ahmad Vahidi, tư lệnh Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), giữ vị trí từ tháng 3, khi người tiền nhiệm thiệt mạng trong các đòn không kích mở đầu cuộc chiến.

Chính những sĩ quan quân đội này, theo các nhà phân tích, đang định hình các bước đi chiến tranh của Iran, và có thể tạo lợi thế cho một người mặc quân phục như Munir so với các nhà ngoại giao truyền thống trong việc thuyết phục Tehran quay lại đàm phán.

“Ngày càng rõ rằng IRGC và giới an ninh rộng hơn đang nắm các quyết định chiến tranh và hòa bình trong cuộc khủng hoảng này”, Ahmed Saeed, cựu phó đô đốc hải quân Pakistan và là nhà phân tích quốc phòng, nói với Al Jazeera.

Bộ trưởng Nội vụ Naqvi đã tới Tehran tám lần kể từ tháng 4 mà không tạo ra đột phá thực chất. Nhưng khác với ông, Munir không phải chính trị gia. Ông là một tướng lĩnh được cho là nhận được sự tin tưởng của cả giới lãnh đạo Iran lẫn — quan trọng hơn — của Trump, người từng gọi tư lệnh quân đội Pakistan là “thống chế yêu thích” của mình.

“Cuộc điện đàm (với Munir vài ngày trước) do chính Trump khởi xướng, đề nghị giới lãnh đạo Pakistan dùng ảnh hưởng đưa Iran trở lại bàn đàm phán”, Saeed nói.

Lời lẽ ấm áp, nhưng không có chuyển động

Những gì các quan chức Iran thực sự nói với Munir, theo tường thuật của truyền thông nhà nước Iran, không khác nhiều so với những gì họ nói với các đài phát thanh truyền hình của chính mình suốt cả tuần qua.

“Chúng tôi không tin tưởng Mỹ, và Mỹ phải thay đổi hành vi”, Rezaei nói với Munir, theo hãng tin IRNA.

Chủ tịch Quốc hội Iran Ghalibaf thẳng thắn hơn: “Chúng tôi đang theo đuổi việc thực thi các điều khoản của Biên bản ghi nhớ, và Mỹ là bên phải tuân thủ các cam kết dựa trên Biên bản ghi nhớ đó”.

Trong khi đó, Pezeshkian đề nghị Munir chuyển tới Washington yêu cầu “điều chỉnh giọng điệu và cách tiếp cận”, cảnh báo rằng “dựa vào vũ lực và bắt nạt sẽ chỉ làm phức tạp thêm tiến trình”, theo hãng tin Tasnim.

Hai kênh, một eo biển

Bộ trưởng Ngoại giao Oman Badr bin Hamad Albusaidi cũng dự kiến đến Tehran trong ngày cho một vòng đàm phán riêng tập trung vào eo biển Hormuz, một kênh song song với vai trò trung gian của Pakistan trong nhiều tháng qua.

Sự tham gia của Oman không mới. Albusaidi đã có các cuộc đàm phán định kỳ với Tehran về quy tắc hàng hải tại eo biển này.

Ejaz Haider, nhà phân tích quốc phòng tại Lahore, cho rằng hai kênh ngoại giao Oman và Pakistan bổ trợ cho nhau: “Các kênh Oman và Islamabad bổ trợ vì điều 5 của Biên bản ghi nhớ Islamabad nhấn mạnh sự hiểu biết song phương về eo biển (giữa Oman và Iran)”. Eo biển Hormuz đi qua lãnh hải của Iran và Oman.

“Điều này (một thỏa thuận giữa Iran và Oman cùng quản lý eo biển) không có lợi cho Mỹ, đó là lý do Trump đe dọa ném bom Oman”, Haider nói, ám chỉ phát biểu ngày 17/8 của Trump trên Fox News rằng ông sẽ ném bom Oman nếu nước này “cản đường” mở lại eo biển — lần thứ hai ông đe dọa đồng minh Mỹ về vấn đề Hormuz.

Lợi thế của Islamabad với vai trò trung gian nằm ở khả năng “tiếp cận trực tiếp Vahidi, Abdollahi và Rezaei — những kiến trúc sư thực sự của quá trình ra quyết định Iran”, Saeed, cựu quan chức hải quân, nói.

Một quan chức Iran thân cận với các cuộc đàm phán, giấu tên, cho biết Albusaidi sẽ tới Tehran “chủ yếu để nghe Iran đã quyết định gì và đã thảo luận gì với nhà trung gian Pakistan”.

Ai đang nắm đòn bẩy?

Andreas Krieg, phó giáo sư nghiên cứu quốc phòng tại King’s College London, cho rằng những khác biệt giữa giới lãnh đạo quân sự và dân sự Iran cho thấy khoảng cách trong hiểu biết của họ về vị thế cuộc chiến.

Pezeshkian và Ghalibaf, theo Krieg, “về cơ bản đang cảnh báo rằng Iran không thể sống mãi trong tình trạng này”, trong khi “một bộ phận IRGC tin điều ngược lại và cho rằng thời gian đang chống lại Washington”.

Nhưng cuối cùng, ông nói, “Mohsen Rezaei, Ahmad Vahidi và IRGC là chìa khóa cho việc liệu bất kỳ hiểu biết chính trị nào (để chấm dứt chiến tranh) có thể được thực hiện hay không”.

“(Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas) Araghchi có thể đàm phán điều gì đó, và Qatar có thể làm trung gian, nhưng tất cả đều vô nghĩa nếu bộ máy an ninh không chấp nhận các hệ quả tác chiến.”

Hiện tại, Munir dường như là ứng viên mà các nhà trung gian tin có cơ hội tốt nhất để đưa các tướng lĩnh Iran từ phòng tác chiến tới phòng họp.