Trinidad và Tobago: Báo giới phản đối dự luật mở rộng quyền khám xét, cảnh báo đe dọa tự do báo chí

Các nhà báo tại Trinidad và Tobago đang kêu gọi sửa đổi khẩn cấp Dự luật Hoạt động Đặc biệt 2026, văn bản vừa được thông qua ngày 24/9, với lập luận rằng quy định mở rộng quyền khám xét và thu giữ của cảnh sát có thể đe dọa quyền tự do báo chí vốn được đánh giá cao tại quốc đảo Caribe này.

Theo chính phủ, dự luật được thiết kế nhằm đối phó với tình trạng tội phạm và tỷ lệ giết người ở mức đáng báo động. Quốc gia này đã trải qua hơn một năm trong tình trạng gần như khẩn cấp thường trực, khi cảnh sát được trao quyền vượt qua các quyền hiến định thông thường về bắt giữ, giam giữ và khám xét.

Các nhà báo yêu cầu dự luật cần có điều khoản miễn trừ rõ ràng để ngăn cảnh sát khám xét và thu giữ sổ tay, điện thoại và máy tính xách tay của họ. Trong quá khứ, họ từng phải thách thức các lệnh cho phép cảnh sát khám xét nhà riêng và văn phòng.

Dù tự hào về việc bảo vệ quyền tự do ngôn luận và xếp thứ 19/180 quốc gia trong Chỉ số tự do báo chí năm 2025 của Tổ chức Phóng viên Không Biên giới, năm nay Trinidad và Tobago đã tụt 13 bậc xuống vị trí thứ 32. Các nhà báo bày tỏ lo ngại sâu sắc về khả năng bảo vệ những người tố giác và nguồn tin dễ bị tổn thương, những người chia sẻ thông tin với cam kết được bảo vệ.

Ông Prior Beharry, Chủ tịch Hiệp hội Truyền thông Trinidad và Tobago (MATT), cho biết tổ chức này đã yêu cầu sửa đổi khẩn cấp Điều 15 của dự luật “để bảo vệ rõ ràng các thiết bị, tài liệu và thông tin nguồn tin mật khỏi việc bị cảnh sát thu giữ theo quy trình thông thường”.

Điều 15 hiện ngăn cảnh sát thu giữ “công cụ của một nghề hoặc doanh nghiệp hợp pháp” hoặc tài liệu được bảo vệ bởi đặc quyền luật sư – khách hàng. Tuy nhiên, MATT cho rằng nghề báo không được công nhận rõ ràng là một nghề được bảo vệ, cũng như dự luật không thiết lập quy trình xử lý tài liệu báo chí mật thu được trong quá trình khám xét. Hiệp hội muốn điều khoản này được sửa đổi để “nêu rõ nghề báo là một nghề hợp pháp được bảo vệ, đồng thời bảo vệ thiết bị, tài liệu và nguồn tin mật của nhà báo”.

Ông Beharry nhận định quyền khám xét và thu giữ trong dự luật đặc biệt đáng lo ngại trong kỷ nguyên số, khi “công cụ của nhà báo thường là điện thoại di động”. Ông cho biết dù các nhà báo chưa bị đe dọa trực tiếp trong các tình trạng khẩn cấp gần đây, những hạn chế khác đang gia tăng.

“Một trong những vấn đề chúng tôi gặp phải là khả năng tiếp cận chính phủ, cơ quan hành pháp, bao gồm cả thủ tướng, người đã không tổ chức họp báo chính thức trong hơn một năm,” ông nói. “Các bộ sử dụng nguồn lực nhà nước nhưng chúng tôi không được mời, trong khi truyền thông nhà nước được mời.”

Nhà báo độc lập Pearce Robinson cho rằng sự kết hợp giữa khả năng giám sát, quyền khám xét mở rộng – không có bảo vệ rõ ràng cho hoạt động báo chí – và việc tiếp cận các bộ trưởng ngày càng hạn chế đã tạo ra mối đe dọa “cụ thể” đối với tự do báo chí, đặc biệt ảnh hưởng đến báo chí điều tra.

“Nếu điện thoại, máy tính xách tay và ghi chú của bạn có thể bị khám xét hoặc thu giữ mà không có sự bảo vệ rõ ràng cho tài liệu báo chí, điều đó đặt ra những lo ngại hiến pháp nghiêm trọng,” ông nói. “Báo chí điều tra phụ thuộc vào việc mọi người có thể nói chuyện một cách bí mật.”

Ông cũng nêu lo ngại về nghe lén điện thoại và giám sát, dẫn một điều tra của tờ Trinidad and Tobago Guardian cho biết “các thẩm phán đã phê chuẩn 314 lệnh chặn liên lạc tại Trinidad và Tobago từ năm 2020 đến tháng 5/2026”.

“Lo ngại của tôi không phải là tự do báo chí đã biến mất,” ông nói. “Mà là nhiều áp lực này đang tích tụ cùng lúc.”

Ông Pedro Cárdenas từ tổ chức tự do báo chí và nhân quyền Article 19 bày tỏ lo ngại về điều khoản trong dự luật mới. “Điều khoản này trao cho nhân viên thực thi pháp luật quyền thu giữ bất kỳ phương tiện, vật dụng hoặc tài liệu nào được coi là có giá trị đáng kể. Chúng tôi thấy điều khoản này đặc biệt có vấn đề vì nó mơ hồ và mở ra tranh luận về việc thế nào là giá trị đáng kể,” ông nói.

Ông nói thêm rằng điều khoản này “có thể trực tiếp đi ngược lại” các luật nhân quyền quốc tế hiện hành.

Văn phòng thủ tướng đã không phản hồi yêu cầu bình luận.

Ông Stuart Young, cựu thủ tướng Trinidad và Tobago, gọi dự luật là “vi hiến và rất nguy hiểm”, đồng thời cho rằng nó “vi phạm các quyền hiến định cơ bản và lâu dài” và được thông qua “mà không có đa số hiến định cần thiết trong những hoàn cảnh rất đáng ngờ”.

Ông cảnh báo rằng việc chính phủ sử dụng quyền khẩn cấp trong quá khứ – bao gồm giam giữ công dân không buộc tội – cho thấy “khả năng lạm dụng thực sự” dưới dự luật mới.