Thượng đỉnh SCO tại Bishkek: Xi, Putin, Modi họp bàn về trật tự đa cực

Lãnh đạo các nước thành viên Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO), gồm Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, Tổng thống Nga Vladimir Putin và Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi, đã tập trung về thủ đô Bishkek của Kyrgyzstan để dự hội nghị thượng đỉnh thường niên. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cũng tham dự sự kiện đánh dấu 25 năm thành lập tổ chức này.

Hội nghị kéo dài hai ngày, bắt đầu từ thứ Hai, diễn ra trong bối cảnh thế giới đang phải đối mặt với hậu quả của cuộc chiến Mỹ-Israel nhằm vào Iran, vốn đã làm đảo lộn thị trường năng lượng và tài chính toàn cầu, cùng với cuộc chiến Nga-Ukraine vẫn đang tiếp diễn.

Thành phần tham dự

Hội nghị năm nay diễn ra tại Bishkek với khẩu hiệu: “Cùng nhau vì hòa bình, phát triển và thịnh vượng bền vững”. Ngoài ông Tập Cận Bình, ông Putin và ông Modi, hội nghị còn có sự tham dự của tổng thống Iran và lãnh đạo Pakistan, Uzbekistan, Belarus, Kazakhstan và các nước khác.

Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan, Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres và Tổng thư ký Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) Kao Kim Hourn cũng được dự kiến tham dự.

SCO là gì?

SCO khởi đầu năm 1996 như một khối an ninh, có tên gọi “Shanghai Five”, do Trung Quốc, Nga, Kazakhstan, Kyrgyzstan và Tajikistan thành lập để giải quyết tranh chấp biên giới sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc và Liên Xô sụp đổ. Đến tháng 6/2001, nhóm này phát triển thành SCO và kết nạp thêm Uzbekistan, có trụ sở tại Bắc Kinh. Năm 2017, Ấn Độ và Pakistan gia nhập. Iran và Belarus trở thành thành viên chính thức lần lượt vào năm 2023 và 2024.

Tổ chức này có 14 đối tác đối thoại quan trọng, gồm Saudi Arabia, Qatar, Ai Cập, Thổ Nhĩ Kỳ, Myanmar, Sri Lanka và Campuchia. Các nước thành viên SCO chiếm 43% dân số và 23% - gần một phần tư - nền kinh tế toàn cầu.

Chương trình nghị sự

Theo Ban thư ký SCO, cuộc chiến Mỹ-Israel nhằm vào Iran, chiến sự Nga-Ukraine và tình hình kinh tế-xã hội ở Afghanistan là những vấn đề chính được lãnh đạo các nước dự kiến thảo luận.

Quan hệ giữa Ấn Độ và Trung Quốc - hai nền kinh tế lớn châu Á - cũng được dự kiến đưa ra bàn bạc. Năm ngoái, Bắc Kinh và New Delhi bắt đầu tiến trình nối lại quan hệ sau 5 năm căng thẳng liên quan vụ đụng độ biên giới chết người năm 2020. Cuộc chiến thuế quan của ông Trump với hàng hóa Ấn Độ năm ngoái đã buộc New Delhi phải hàn gắn quan hệ với Bắc Kinh. Lần đầu tiên kể từ năm 2018, ông Modi thăm Trung Quốc năm ngoái để dự hội nghị SCO. Căng thẳng biên giới giữa Ấn Độ và Pakistan cũng được dự kiến thảo luận.

Về kinh tế, kết nối thương mại sẽ là chủ đề chính khi cuộc chiến của Mỹ và Israel nhằm vào Iran tiếp tục làm tê liệt các tuyến đường biển quan trọng như eo biển Hormuz, gây đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhóm dự kiến thảo luận về các hành lang thương mại và vận tải mới, như Hành lang Vận tải Bắc-Nam quốc tế dài 7.200 km, nối thành phố cảng St Petersburg của Nga với Mumbai, trung tâm tài chính Ấn Độ, đi qua Iran.

Với việc ông Modi và ông Putin dự kiến có cuộc gặp song phương, các cuộc thảo luận về Tuyến đường Biển Bắc chạy dọc bờ biển Bắc Cực cũng được dự kiến. Trung Quốc tháng trước đã công bố tuyến vận chuyển mới qua Bắc Băng Dương nhằm giảm bớt khó khăn cho thương mại toàn cầu trong bối cảnh eo biển Hormuz bị phong tỏa và các vụ tấn công ở Bab al-Mandeb trên Biển Đỏ. Theo truyền thông Ấn Độ, Moscow và New Delhi có thể đàm phán về việc Ấn Độ sử dụng Tuyến đường Biển Bắc khi khủng hoảng ở Tây Á tiếp tục ảnh hưởng đến các tuyến thương mại. SCO cũng sẽ tìm cách thiết lập mạng lưới các trạm Con đường Tơ lụa để hỗ trợ vận chuyển hàng hóa quốc tế xuyên lục địa Á-Âu.

Khả năng nhất trí

Nhóm các nước Á-Âu thường không thể thống nhất về các vấn đề địa chính trị toàn cầu. Nga đã thuyết phục được hầu hết thành viên SCO ủng hộ lập trường của mình trong cuộc chiến Ukraine, nhưng Ấn Độ cố gắng giữ vai trò cân bằng hơn - tìm kiếm hòa bình và tăng cường quan hệ với Ukraine, đồng thời mua dầu với mức kỷ lục từ Nga. Năm nay, Ukraine dự kiến xuất hiện trong các cuộc thảo luận khi Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Erdogan và Tổng thống Nga Putin dự kiến có cuộc đàm phán song phương về vấn đề này, theo một trợ lý Điện Kremlin. Cuộc chiến chết chóc nhất châu Âu kể từ Thế chiến II đã bước sang năm thứ năm.

Tuy nhiên, SCO đã có lập trường tập thể hơn về cuộc chiến Mỹ-Israel nhằm vào Iran. Tháng 3, SCO lên án cuộc chiến này, tuyên bố “các nước thành viên SCO coi việc sử dụng vũ lực là không thể chấp nhận và ủng hộ việc giải quyết các khác biệt hiện có chỉ bằng biện pháp hòa bình, dựa trên đối thoại, tôn trọng lẫn nhau và xét đến lợi ích chính đáng của tất cả các bên”. Ấn Độ, nước có quan hệ mạnh mẽ với Israel, từng từ chối thông qua tuyên bố chung của SCO lên án Israel tấn công Iran vào tháng 6/2025.

Tổng thống Iran Pezeshkian cũng dự kiến gặp ông Putin bên lề hội nghị. Nga là đồng minh thân cận của Iran. Trung Quốc đã trở thành cứu cánh kinh tế lớn nhất của Iran khi mua hơn 80% dầu thô nước này. Moscow và Bắc Kinh cũng bảo vệ Tehran tại Liên Hợp Quốc.

Mâu thuẫn cũng tồn tại giữa Ấn Độ và Pakistan về cách nhìn nhận căng thẳng biên giới. New Delhi nhiều lần kêu gọi tổ chức lên án “khủng bố xuyên biên giới” mà nước này cho rằng Islamabad đứng sau. Tháng 7 năm ngoái, Ấn Độ yêu cầu nhóm lên án vụ tấn công của các tay súng tại Kashmir do Ấn Độ quản lý khiến 26 người thiệt mạng. Pakistan cũng đổ lỗi cho Ấn Độ về các vụ tấn công có vũ trang trên lãnh thổ nước này.

Lợi ích của Nga, Trung Quốc và Ấn Độ

Giới phân tích cho rằng mỗi nước có cách tiếp cận riêng tại hội nghị lần này. Với Trung Quốc, SCO một phần là về xây dựng thể chế. Bắc Kinh muốn chứng minh có thể quy tụ một phần lớn lục địa Á-Âu xoay quanh chương trình nghị sự an ninh, kết nối, thương mại và phát triển, đồng thời thúc đẩy trật tự quốc tế đa cực hơn. Điều này củng cố vị thế kinh tế ngày càng quan trọng của Trung Quốc ở Trung Á.

Với Nga, hội nghị là cơ hội cho thấy nước này không bị cô lập quốc tế. Duy trì quan hệ mạnh mẽ với Trung Quốc, Ấn Độ, Iran và Trung Á có ý nghĩa kinh tế và ngoại giao quan trọng trong bối cảnh chiến tranh Ukraine và các lệnh trừng phạt phương Tây. Tuy nhiên, Moscow cũng có lợi ích trong việc bảo vệ ảnh hưởng của mình ở Á-Âu thay vì ngày càng phụ thuộc vào Trung Quốc.

Ấn Độ ở vị thế thú vị. Việc ông Modi tham dự không cho thấy New Delhi gia nhập trục Trung-Nga. Ấn Độ mô tả các ưu tiên SCO là “an ninh, kết nối và cơ hội”, phù hợp với việc theo đuổi quyền tự chủ chiến lược lâu nay. New Delhi muốn tiếp cận và gây ảnh hưởng ở Trung Á, duy trì quan hệ với Nga - nước cung cấp phần lớn thiết bị quốc phòng - và có cơ chế quản lý quan hệ với Trung Quốc. Đồng thời, New Delhi vẫn duy trì quan hệ quan trọng với Washington, bao gồm thông qua thỏa thuận an ninh Quad.

Ý nghĩa đối với Mỹ

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã làm suy yếu trật tự quốc tế do phương Tây dẫn dắt và chỉ trích các khối của Global South như BRICS, mà ông coi là mối đe dọa đối với sự thống trị kinh tế của Mỹ. Tuy nhiên, chính quyền Trump vẫn tiếp tục một số cách tiếp cận của người tiền nhiệm và tăng cường quan hệ với khu vực Trung Á, đặc biệt là nhóm C5 gồm Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan và Uzbekistan. Các nước này cũng áp dụng cách tiếp cận ngoại giao đa dạng, tìm cách cân bằng ảnh hưởng của Trung Quốc và Nga.

Giới phân tích cho rằng hội nghị SCO là lời nhắc nhở rằng các nước như Ấn Độ sẽ tiếp tục thực hành quyền tự chủ chiến lược: tham gia Quad và mua thiết bị quốc phòng Mỹ trong khi cũng đối thoại với Moscow và Bắc Kinh. Washington cũng nên thận trọng khi coi SCO là một liên minh chống Mỹ thống nhất, vì khác biệt giữa Trung Quốc, Nga và Ấn Độ là quá lớn. “Thông điệp quan trọng hơn là áp lực kinh tế và địa chính trị của Mỹ đôi khi có thể tạo ra sự hội tụ giữa các nước vốn có thể bất đồng nhiều hơn với nhau. SCO chỉ trích các biện pháp kinh tế đơn phương có ý nghĩa quan trọng. Trung Quốc và Nga muốn một trật tự quốc tế ít bị Mỹ thống trị hơn. Ấn Độ không nhất thiết chia sẻ mục tiêu đó, nhưng muốn một thế giới mà Washington không thể áp đặt các lựa chọn chính sách đối ngoại của mình”, một chuyên gia nhận định.