Thủ tướng Iraq thăm Thổ Nhĩ Kỳ thúc đẩy hợp tác chiến lược
Waleed Ibrahim
Thủ tướng Iraq Ali al-Zaidi thăm Thổ Nhĩ Kỳ nhằm thúc đẩy hợp tác chiến lược về dầu mỏ, an ninh và nước, giữa bối cảnh quan hệ song phương đối mặt nhiều thách thức. Chuyến thăm đầu tiên kể từ khi nhậm chức tập trung vào thỏa thuận đường ống dẫn dầu mới, dự án Hành lang phát triển và vấn đề sự hiện diện quân sự Thổ Nhĩ Kỳ ở Iraq. Các chuyên gia cho rằng Iraq cần cân bằng ảnh hưởng giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Iran để đạt được mục tiêu.
Ngày 19/8, Thủ tướng Iraq Ali al-Zaidi dẫn đầu phái đoàn cấp cao gồm các bộ trưởng và quan chức cấp cao tới thăm Thổ Nhĩ Kỳ – chuyến thăm đầu tiên của ông tới nước láng giềng kể từ khi nhậm chức hồi tháng 5.
Người phát ngôn chính phủ Iraq Haider al-Aboudi cho biết các cuộc hội đàm sẽ tập trung vào “hợp tác chiến lược” giữa hai nước, cũng như các vấn đề liên quan đến an ninh, nước và kinh tế.
Quan hệ Iraq – Thổ Nhĩ Kỳ biến động trong thập kỷ qua nhưng vẫn là ưu tiên của cả hai bên, đặc biệt với Iraq trong vấn đề dầu mỏ và tài nguyên nước. Cuộc chiến Mỹ - Iran bùng nổ từ tháng 2 và việc đóng cửa eo biển Hormuz sau đó đã nâng cao tầm quan trọng của Ankara đối với Baghdad, thúc đẩy Iraq yêu cầu Thổ Nhĩ Kỳ nối lại và tăng xuất khẩu dầu qua đường ống Iraq – Thổ Nhĩ Kỳ sau nhiều năm gián đoạn.
Thỏa thuận dầu mỏ mới
Hai nước tìm cách ký thỏa thuận đường ống dẫn dầu điều chỉnh việc xuất khẩu dầu thô Iraq sau khi thỏa thuận cũ hết hạn hôm 18/8. Một nguồn tin từ Bộ Dầu mỏ Iraq cho biết phái đoàn kỹ thuật đã tới Ankara cuối tuần trước để hoàn tất gia hạn thỏa thuận xuất khẩu dầu cũ thêm một năm, cho đến khi đạt thỏa thuận mới.
“Các điều khoản mới của Thổ Nhĩ Kỳ rất khó để Iraq chấp nhận. Vì vậy, chỉ có Hội đồng Bộ trưởng Iraq mới có thể đưa ra quyết định về vấn đề này”, quan chức giấu tên nói, đồng thời cho biết Ankara muốn tăng phí từ 1,35 USD lên 7 USD mỗi thùng, và công suất xuất khẩu tối thiểu phải đạt 1,5 triệu thùng/ngày.
Một phần kế hoạch của Thủ tướng al-Zaidi là tìm kiếm các thỏa thuận năng lượng mới và đảm bảo các tuyến đường thay thế để xuất khẩu dầu thô Iraq qua Thổ Nhĩ Kỳ, Syria và đến Địa Trung Hải. Trước đó, Iraq đã ký các thỏa thuận năng lượng trị giá 200 tỷ USD với các công ty Mỹ trong chuyến thăm Washington đầu tháng 8, nhằm tăng sản lượng dầu khí và đa dạng hóa các lựa chọn xuất khẩu.
Bộ trưởng Dầu mỏ Iraq Basim Khudair nhấn mạnh: “Có nhu cầu cấp thiết tìm các cửa xuất khẩu mới ngoài eo biển Hormuz, vốn không còn đáp ứng yêu cầu của Iraq. Chúng ta phải đẩy nhanh và rút ngắn thời gian đàm phán, hợp đồng để thiết lập các tuyến xuất khẩu mới”.
Hành lang phát triển
Trong chuyến thăm, Thủ tướng al-Zaidi cũng dự kiến thúc đẩy thiết lập quan hệ thương mại, phát triển và kinh tế mạnh mẽ, đồng thời học hỏi kinh nghiệm của Thổ Nhĩ Kỳ trong các ngành công nghiệp khác nhau. Dự án chính là “Hành lang phát triển” – tuyến giao thông huyết mạch kết nối cảng al-Fao ở miền nam Iraq lên phía bắc tới điểm tam giác biên giới Iraq – Thổ Nhĩ Kỳ – Syria qua mạng lưới đường sắt và đường bộ dài 1.200 km, đi qua 10 tỉnh của Iraq.
Tuy nhiên, giáo sư khoa học chính trị Abd al-Jabar Ahmad cho rằng các cuộc tấn công liên tiếp của các nhóm vũ trang “đã làm chệch hướng” dự án. Ông cũng hoài nghi chuyến thăm của al-Zaidi sẽ mang lại kết quả lớn liên quan đến dự án, chỉ ra việc Ankara tham gia hành lang vận tải kết nối Thổ Nhĩ Kỳ tới Jordan qua Syria rồi tới Saudi Arabia. “Theo quan điểm của tôi, dự án Saudi Arabia đã tước bỏ phần lớn sức hấp dẫn kinh tế và đầu tư của Dự án Đường phát triển Iraq”, ông nói thêm.
Nước và an ninh
Quản lý nước cũng là ưu tiên trong các cuộc thảo luận tại Thổ Nhĩ Kỳ. Iraq đổ lỗi cho Thổ Nhĩ Kỳ xây đập làm ảnh hưởng dòng chảy của hai con sông chính Tigris và Euphrates bắt nguồn từ lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ. “Iraq coi đây là vấn đề tác động tới tương lai của hàng triệu người Iraq”, nguồn tin chính phủ cho hay.
Vấn đề phức tạp và nhạy cảm nhất liên quan đến an ninh – sự hiện diện của lực lượng Thổ Nhĩ Kỳ trên lãnh thổ Iraq để chống lại Đảng Công nhân Kurdistan (PKK) – tổ chức bị Thổ Nhĩ Kỳ, Mỹ và EU liệt vào danh sách khủng bố. Theo ước tính quân sự, Thổ Nhĩ Kỳ có khoảng 50 căn cứ lớn nhỏ tại ba tỉnh Erbil, Duhok và Nineveh, với khoảng 5.000 binh sĩ và vũ khí gồm pháo binh, xe bọc thép và vũ khí hạng nặng.
Giữa năm 2025, PKK tuyên bố bắt đầu các bước giải giáp như một phần thỏa thuận hòa bình rộng hơn với Ankara nhằm kết thúc 40 năm chiến tranh khiến hơn 40.000 người thiệt mạng. Dù vậy, Thổ Nhĩ Kỳ vẫn coi sự hiện diện của nhóm vũ trang tại các khu vực miền núi phía bắc Iraq là mối đe dọa an ninh quốc gia.
Bất chấp thách thức, vẫn có sự ủng hộ rộng rãi tại Iraq nhằm tăng cường quan hệ với Thổ Nhĩ Kỳ, dựa trên niềm tin rằng quan hệ với nước láng giềng vẫn quan trọng và phục vụ lợi ích quốc gia Iraq. Giáo sư khoa học chính trị Issam al-Faily nhận định: “Có mong muốn mạnh mẽ của Iraq để làm sâu sắc quan hệ với Thổ Nhĩ Kỳ, đặc biệt trong lĩnh vực dầu mỏ khi Thổ Nhĩ Kỳ trở thành một trong những quốc gia quan trọng nhất trong khu vực về các tuyến trung chuyển xuất khẩu dầu sang châu Âu và thế giới”.
“Vấn đề nằm ở bản chất môi trường chính trị Iraq chịu ảnh hưởng bởi các cuộc tranh giành quyền lực liên tục. Sự cạnh tranh ngầm giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Iran có thể là một trong những nguyên nhân ngăn cản al-Zaidi đạt được tham vọng trong quan hệ với Thổ Nhĩ Kỳ. Ông ấy cần cân bằng những vấn đề rất nhạy cảm này nếu muốn chuyến thăm thành công”, al-Faily nói thêm.
