Thủ tướng Iraq phát động chiến dịch chống tham nhũng, thu giữ 86 triệu USD và nhiều tài sản

Một làn sóng bắt giữ chống tham nhũng bất thường nhắm vào các quan chức cấp cao tại Iraq đã dẫn đến việc thu giữ hàng chục triệu đô la, làm dấy lên dư luận trong nước và thu hút sự chú ý trở lại vấn nạn tham nhũng tài chính kéo dài hàng thập kỷ.

Hội đồng Tư pháp Tối cao Iraq hôm thứ Ba (3/6) cho biết số tiền mặt thu giữ trong cuộc điều tra cáo buộc tham nhũng liên quan đến Thứ trưởng Bộ Dầu mỏ phụ trách Lọc dầu Adnan al-Jumaili đã tăng lên khoảng 86 triệu USD. Ngoài ra, 70 bất động sản, 21 phương tiện và khoảng 3 kg (6,6 pound) trang sức vàng cũng đã bị thu giữ.

Ông al-Jumaili, người từng giữ chức Chủ tịch Công ty Lọc dầu phía Bắc Iraq, đã bị bắt tại nhà riêng ở thị trấn al-Ishaqi, phía bắc Baghdad, hôm 30/5 trong khuôn khổ cuộc điều tra.

Vụ việc diễn ra chỉ vài ngày sau khi Thủ tướng mới Ali al-Zaidi ra lệnh điều tra các hợp đồng do chính phủ ký trong những năm gần đây nhằm tìm kiếm bằng chứng tham nhũng.

Hội đồng Tư pháp Tối cao cũng cho biết ông Raed al-Jubouri, cựu thống đốc tỉnh Salah al-Din (nơi ông al-Jumaili sinh sống), cũng đã bị bắt. Ông al-Jubouri từng giữ chức giám đốc y tế tỉnh vào thời điểm bị bắt.

Các nhà hoạt động chống tham nhũng phàn nàn rằng cơ cấu chính trị Iraq được xây dựng dựa trên tham nhũng, khi các đảng phái và chính trị gia sử dụng mạng lưới quyền lực và khả năng chi phối của mình để vơ vét tài sản nhà nước.

Xếp hạng của Iraq trong Chỉ số Nhận thức Tham nhũng năm 2025 của Tổ chức Minh bạch Quốc tế (Transparency International) ở vị trí 136/182 quốc gia. Báo cáo ghi nhận một số cải thiện, nhưng cảnh báo vẫn còn "rào cản cơ cấu đáng kể" cần vượt qua. Báo cáo cũng đề cập đến vấn đề tham nhũng hệ thống trong hệ thống chính trị Iraq.

Ông al-Jumaili là nhân vật chính phủ cấp cao nhất bị bắt vì tội tham nhũng kể từ khi Thủ tướng al-Zaidi nhậm chức hôm 16/5. Trước đó, ông Alaa Samir al-Jubouri, một quan chức hàng đầu của Bộ Điện lực Iraq, cũng bị bắt hồi tháng 6 vì các cáo buộc tương tự.

Thủ tướng al-Zaidi đã hủy bỏ dự án phát triển sân bay quốc tế Baghdad trị giá 764 triệu USD do nghi ngờ tham nhũng, một động thái cho thấy chính phủ đang coi trọng vấn đề này hơn. Một trong những quyết định đầu tiên của ông là thành lập Hội đồng Tối cao về Liêm chính, Giám sát và Thu hồi Tài sản Công, một cơ quan do Thủ tướng trực tiếp chủ trì, chịu trách nhiệm giám sát các bộ, ngành, đơn vị hành chính và chính quyền địa phương để ngăn chặn thất thoát công quỹ và thu hồi tài sản nhà nước.

"Chính phủ Iraq và Thủ tướng coi tham nhũng là một trong những thách thức nghiêm trọng nhất đe dọa nhà nước Iraq và trật tự chính trị của nước này," người phát ngôn chính phủ Haider al-Aboudi phát biểu tại một cuộc họp báo gần đây.

Dù chiến dịch đang ở giai đoạn đầu, một số nhà quan sát tỏ ra hoài nghi và cho rằng nó chưa giải quyết được các vụ tham nhũng cũ, lớn hơn hoặc nhạy cảm về mặt chính trị. "Tôi thừa nhận đây là lần đầu tiên tôi thấy một nỗ lực chống tham nhũng tập thể do thủ tướng đứng đầu," ông Mousa Faraj, cựu Chủ tịch Ủy ban Liêm chính Liên bang Iraq, nói với Al Jazeera. "Nhưng lời khuyên của tôi dành cho thủ tướng là hãy bắt đầu từ những hồ sơ cũ, nghiêm trọng. Đứng đầu là các cuộc đấu giá tiền tệ của Ngân hàng Trung ương trong những năm trước, nơi tham nhũng lên tới hàng chục tỷ đô la."

Hôm 28/5, Ủy ban Liêm chính Liên bang thông báo đã ngăn chặn một âm mưu chiếm đoạt 1,5 nghìn tỷ dinar Iraq (1,145 tỷ USD) từ hai ngân hàng quốc doanh Al-Rafidain và Al-Rasheed.

Vấn đề lâu dài

Tháng 3/2021, Ủy ban Liêm chính Liên bang Iraq ước tính 240 tỷ USD đã bị lậu ra khỏi đất nước kể từ cuộc xâm lược do Mỹ dẫn đầu năm 2003, tương đương 32% tổng thu nhập của Iraq trong giai đoạn 18 năm đó. Việc thu hồi số tiền này là một nhiệm vụ rất khó khăn.

"Khôi phục số tiền bị đánh cắp, dù từ trong hay ngoài nước, là một quá trình rất khó khăn, nếu không muốn nói là bất khả thi," ông Mohammed Raheem al-Rubie, người đứng đầu Quỹ al-Nahrain vì Minh bạch và Liêm chính, nhận định. Một trong những nguyên nhân là hệ thống luật pháp lạc hậu của Iraq, chủ yếu dựa trên bộ luật hình sự năm 1969, không bao quát được các loại tội phạm tài chính sau năm 2003. Ông al-Rubie cho rằng cần cập nhật bộ luật để đối phó với quy mô tham nhũng, dù đã có các luật mới về liêm chính, thu lợi bất chính và rửa tiền.

Báo cáo năm 2024 của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) về tham nhũng ở Iraq chỉ ra sự phụ thuộc vào các khuôn khổ pháp lý rộng có thể không tương xứng với mức độ nghiêm trọng của tham nhũng. "Tham nhũng ở Iraq được bảo vệ về mặt chính trị. Do đó, chống tham nhũng trở nên rất phức tạp. Nó liên quan trực tiếp đến bản chất và cấu trúc của hệ thống chính trị," ông Ghalib Aldaamy, giáo sư báo chí và cựu nhân viên Ủy ban Liêm chính, nói với Al Jazeera. Ông dẫn chứng rằng một số người phạm tội thậm chí không cho đó là sai vì quan niệm tôn giáo rằng tài sản công không thuộc về ai.