Thỏa thuận Mỹ-Iran: 14 điểm có nói gì về Lebanon, Hormuz và urani?

Ngày 17/6, Mỹ công bố chi tiết bản ghi nhớ (MoU) 14 điểm đã đạt được với Iran tại Versailles (Pháp) cùng ngày. Dù hai bên chưa công bố văn bản chính thức, một quan chức Mỹ đã đọc toàn bộ nội dung trong cuộc họp báo. Phía Iran chưa xác nhận phiên bản này.

Theo các chuyên gia, thỏa thuận giải thích rõ ràng hơn lập trường của chính quyền Tổng thống Donald Trump, nhưng vẫn để ngỏ nhiều vấn đề lớn. Dưới đây là những điểm chính.

Lebanon

Điều khoản đầu tiên của MoU nêu rõ Mỹ và Iran đồng ý “chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon”. Hai bên cam kết bảo đảm “toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền của Lebanon”.

Tuy nhiên, thỏa thuận không đề cập đến Israel – quốc gia hiện chiếm đóng 1/5 lãnh thổ Lebanon, thường xuyên không kích từ đầu tháng 3, khiến ít nhất 3.000 người chết và hơn 1 triệu người phải rời bỏ nhà cửa.

Vì thỏa thuận chỉ giữa Mỹ và Iran, không có Israel hay Hezbollah tham gia, giới quan sát đặt câu hỏi về cách thức thực thi lệnh ngừng bắn tại Lebanon. Israel nhiều lần tuyên bố sẽ không rút quân khỏi Lebanon. Bộ trưởng Quốc phòng Israel Katz ngày 16/6 khẳng định quân đội nước này sẽ “ở lại các khu vực an ninh tại Lebanon, Syria và Gaza trong thời gian không giới hạn”.

Trước đó, Lebanon là điểm vướng mắc then chốt trong đàm phán. Tehran coi việc Israel ngừng các chiến dịch quân sự tại Lebanon là điều kiện tiên quyết cho bất kỳ thỏa thuận hòa bình rộng lớn hơn nào. Ngày 16/4, Trump tuyên bố Israel và Lebanon đã đạt lệnh ngừng bắn 10 ngày, nhưng Israel tiếp tục tấn công và tiến quân tại Lebanon ngay cả khi Washington và Tehran chuẩn bị ký kết.

Thay đổi chế độ ở Iran

Điều thứ hai của MoU quy định Mỹ và Iran “tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ”. Điều này cho thấy chính quyền Trump dường như từ bỏ mục tiêu thay đổi chế độ ở Iran.

Tại Hội nghị G7 ở Pháp tuần này, Trump nói ông “chưa bao giờ quan tâm đến thay đổi chế độ”. Tuy nhiên, ngày 28/2, khi Mỹ và Israel mở đòn tấn công đầu tiên vào Tehran, Trump từng viết trên mạng xã hội: “Giờ giải phóng của các người đã đến… Khi chúng tôi hoàn tất, hãy nắm lấy chính phủ của các người”.

Eo biển Hormuz

Điều 4 của thỏa thuận quy định Mỹ “bắt đầu dỡ bỏ phong tỏa hải quân” và sẽ “chấm dứt hoàn toàn trong vòng 30 ngày”, đồng thời rút lực lượng trong 30 ngày sau thỏa thuận cuối cùng.

Điều 5 nêu Iran sẽ “nỗ lực hết sức để bảo đảm tàu thương mại đi qua an toàn, miễn phí trong 60 ngày từ Vịnh Ba Tư đến Biển Oman và ngược lại”. Iran sẽ đối thoại với Oman để xác định cơ chế quản lý và dịch vụ hàng hải tại eo biển Hormuz trong tương lai.

Kiểm soát eo biển Hormuz là điểm vướng mắc lớn suốt quá trình đàm phán. Sau các cuộc không kích Mỹ-Israel, Iran đã đóng cửa eo biển với tàu thuyền. Tháng 4, Mỹ áp phong tỏa hải quân lên các cảng Iran, gây gián đoạn nguồn cung dầu khí toàn cầu. Một số tàu phải trả phí tới 2 triệu USD mỗi chiếc để được Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) cho qua. Phí bảo hiểm tàu thuyền tại đây tăng vọt, nhiều hãng vận tải từ chối đi qua trước khi có bảo đảm thủy lôi đã được dọn sạch.

Luật hàng hải quốc tế không cho phép thu phí qua eo biển tự nhiên, nhưng các quốc gia ven biển có thể thu phí dịch vụ như bảo hiểm hoặc cảng. Dù vậy, ngày 17/6, trưởng đoàn đàm phán Iran Mohammad Bagher Ghalibaf tuyên bố “Eo biển Hormuz sẽ không trở lại tình trạng trước chiến tranh” và Iran sẽ “nhận phí dịch vụ” từ tàu thuyền.

Kho urani làm giàu

Điều 8 quy định Iran “tái khẳng định không mua sắm hoặc phát triển vũ khí hạt nhân”. Mỹ và Iran “đồng ý giải quyết việc xử lý vật liệu làm giàu tồn kho theo cơ chế hai bên cùng thỏa thuận, với phương pháp tối thiểu là pha loãng tại chỗ dưới sự giám sát của IAEA”.

Iran có khoảng 440 kg urani làm giàu ở mức 60%, gần mức 90% để chế tạo vũ khí – cao hơn nhiều so với mức 3-5% cần thiết cho điện hạt nhân. Mỹ và phương Tây nghi ngờ Iran chuẩn bị năng lực sản xuất bom hạt nhân.

Mỹ từng yêu cầu Iran giao nộp kho urani, nhưng Tehran nhất quyết từ chối. Mới đây, Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei ra chỉ thị không được đưa urani ra nước ngoài. Điều khoản trên cho thấy Mỹ có thể đồng ý để Iran tự pha loãng kho dự trữ về mức điện hạt nhân, thay vì giao nộp. Quá trình pha loãng (downblending) là không thể đảo ngược và được IAEA giám sát.

Đáng chú ý, ngày 26/2, trước khi Mỹ-Israel tấn công Iran hai ngày, Tehran đã đề xuất pha loãng urani từ 60% xuống 3,67% trong các cuộc đàm phán không chính thức tại Geneva.

Bồi thường thiệt hại và tái thiết

MoU không dùng từ “bồi thường”, nhưng Điều 6 nêu Mỹ “cam kết cùng các đối tác khu vực xây dựng kế hoạch chi tiết cung cấp ít nhất 300 tỷ USD cho tái thiết và phát triển kinh tế Iran”, đồng thời cấp mọi giấy phép, miễn trừ cho giao dịch tài chính liên quan.

Không có thông tin về ai sẽ trả khoản tiền này hay điều kiện ràng buộc. Trước đây, Trump gợi ý có thể kêu gọi các nước vùng Vịnh đóng góp và khẳng định người nộp thuế Mỹ không phải trả. Các quốc gia vùng Vịnh – được gọi là “đối tác khu vực” – chưa lên tiếng.

Trừng phạt

Điều 7 quy định Mỹ “cam kết chấm dứt mọi loại trừng phạt đối với Iran theo lộ trình đã thỏa thuận trong thỏa thuận cuối cùng”. Tuy nhiên, văn bản không nói rõ là chỉ các lệnh trừng phạt của Mỹ hay bao gồm cả trừng phạt của Liên Hợp Quốc.

Iran là một trong những nước bị trừng phạt nhiều nhất thế giới. Việc dỡ bỏ một số lệnh trừng phạt thứ cấp theo thỏa thuận hạt nhân 2015 (JCPOA) đã bị Trump đảo ngược khi rút Mỹ khỏi thỏa thuận năm 2018. Hàng tỷ USD tài sản Iran vẫn bị phong tỏa tại các ngân hàng nước ngoài, và Tehran cho rằng cần số tiền này để tái thiết sau chiến tranh.