Thập kỷ Brexit: Tổn thất không chỉ về kinh tế, nước Anh chìm trong phân cực xã hội

Mười năm sau cuộc trưng cầu dân ý rời khỏi Liên minh châu Âu (EU), người dân Anh vẫn đang vật lộn với những hệ quả từ quyết định của mình. Theo cuộc thăm dò của YouGov nhân kỷ niệm 10 năm cuộc trưng cầu dân ý, chỉ 30% người dân Anh hiện cho rằng rời EU là lựa chọn đúng đắn, giảm mạnh so với mức 64% vào ngày bỏ phiếu 23/6/2016. Trong khi đó, 57% cho rằng đó là sai lầm và 6/10 người đánh giá Brexit là một thất bại hoàn toàn.

Các lập luận ủng hộ rời EU trong chiến dịch trưng cầu – như chủ quyền, đồng bảng Anh, độc lập kinh tế và cắt giảm thủ tục hành chính – hiện đã rơi vào bế tắc. Một phân tích gần đây của Ngân hàng Trung ương Anh cho thấy nền kinh tế nước này đã thu hẹp 6% do ảnh hưởng của việc rời EU. Nhiều nhà kinh tế cho rằng “tuần trăng mật” đã kết thúc, và Brexit đã biến thành “Bregret” (hối tiếc vì Brexit).

Tuy nhiên, di sản lâu dài của Brexit có thể không phải là kinh tế mà là xã hội: sự thay đổi chậm rãi trong văn hóa chính trị, khả năng dung thứ các thái cực, và luận điệu về ai thuộc về nước Anh, ai là người ngoài cuộc và cách loại trừ họ – bất kể sự phân cực độc hại đến đâu.

Văn hóa thù địch lan rộng

Theo Tahir Abbas, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Cực đoan hóa, Hòa nhập và Công bằng Xã hội tại Đại học Aston, “Brexit là một quá trình dài hạn” bắt nguồn từ nhiều thập kỷ chủ nghĩa hoài nghi châu Âu trong Đảng Bảo thủ. Nhưng điều ngày càng rõ ràng là Brexit đã huy động mạnh mẽ dư luận và người dân, đặc biệt thông qua các chiến dịch bài Hồi giáo với những áp phích gây tranh cãi.

Những luận điệu từng chỉ nằm ở rìa – như đất nước đang bị “xâm lăng”, tị nạn là một trò lừa đảo, người thiểu số như người Hồi giáo không chia sẻ “giá trị Anh” – đã dần dịch chuyển vào trung tâm của các cuộc tranh luận. Các chính phủ kế tiếp nhau, chạy đua để tỏ ra cứng rắn hơn về vấn đề nhập cư, đã đưa ra các biện pháp như xử lý người di cư ngoài khơi, đe dọa rời khỏi Công ước châu Âu về Nhân quyền, và trục xuất người xin tị nạn sang nước thứ ba.

Các biện pháp từng bị coi là không thể chấp nhận – như giam giữ người di cư và người xin tị nạn không thời hạn, hình sự hóa hoạt động cứu hộ trên biển, và gán ghép người tị nạn với tội phạm – đã được bình thường hóa dưới danh nghĩa kiểm soát biên giới.

Từ ngôn từ đến bạo lực đường phố

Một tuần trước cuộc trưng cầu dân ý năm 2016, nghị sĩ Lao động Jo Cox đã bị sát hại. Kẻ tấn công Thomas Mair đã hô “Nước Anh trước tiên” và “Đây là vì nước Anh” trước khi bắn và đâm bà đến chết. Gần đây nhất, trong các cuộc bạo loạn ở Belfast tháng 6/2026, sau một vụ tấn công bằng dao của một công dân Sudan, những đám đông đeo mặt nạ đã đốt phá nhà cửa, doanh nghiệp và phương tiện, lùng sục từng nhà để tìm người nhập cư.

Theo Nichola Khan, chuyên gia về nhân chủng học và di cư tại Đại học Edinburgh, không phải mọi chính trị cực hữu và phân biệt chủng tộc ở Anh đều gắn với Brexit, nhưng cuộc chia rẽ này đã làm trầm trọng thêm sự trỗi dậy của chính trị thù hận, củng cố chủ nghĩa dân tộc đe dọa nền dân chủ công. Bà cho rằng sự đa dạng văn hóa, một giá trị quý báu của Anh, đang đối mặt với nguy cơ bị xóa sổ.

Cỗ máy thông tin sai lệch trực tuyến

Sự phân cực và chia rẽ mà Brexit khuếch đại đã tạo ra mảnh đất màu mỡ cho chiến tranh thông tin. Các cộng đồng lao động da trắng nghèo, vốn tức giận vì chính sách thắt lưng buộc bụng và sự sụp đổ hậu công nghiệp, đổ lỗi cho nhập cư và bỏ phiếu ồ ạt cho Brexit. Theo Amil Khan, người đứng đầu tổ chức Valent chuyên vạch trần thông tin sai lệch, chiến thắng của phe “rời EU” đã chứng thực các cách tiếp cận mới trong truyền thông, nơi công nghệ và dữ liệu có thể phá vỡ các rào cản truyền thống.

Sau Brexit, một thế hệ chiến lược gia trẻ hơn, am hiểu công nghệ hơn và ít tuân thủ quy tắc hơn đã gia nhập thị trường. Các dịch vụ phụ trợ như farm bot (mạng lưới tài khoản ảo) cũng phát triển, giúp lan truyền thông tin sai lệch – một vấn đề có thể trở nên trầm trọng hơn nhờ trí tuệ nhân tạo.

Bài toán phía trước

Khó khăn kinh tế của Anh có thể sẽ tiếp tục thúc đẩy các cuộc tranh luận về cách tốt nhất để liên kết với EU trong bối cảnh chủ quyền và nhập cư vẫn là những vấn đề gây tranh cãi. Trong khi đó, các tác động xã hội đang hiện hữu và bi thảm. Mười năm coi nhập cư là chìa khóa để giải quyết mọi vấn đề xã hội đã làm suy yếu diễn ngôn, bình thường hóa các thái cực và đặt các gia đình người không phải da trắng, đặc biệt là người Hồi giáo Anh, vào vòng nguy hiểm.

Nếu quỹ đạo này không được điều chỉnh, nước Anh sẽ cần nhiều hơn một nền kinh tế lành mạnh để hàn gắn lòng tin giữa các công dân.