Telehealth thu hẹp khoảng cách chăm sóc sức khỏe ở nông thôn Zimbabwe

Nyazura, Zimbabwe – Ánh đèn huỳnh quang sáng rọi trên sàn lát gạch bóng khi Anymore Kadzunge trở lại trung tâm telehealth để kiểm tra sức khỏe định kỳ – nơi đã giúp chẩn đoán căn bệnh mà cô vật lội suốt nhiều tháng.

Người nông dân 38 tuổi ngồi yên khi y tá quấn vòng bít huyết áp quanh cánh tay cô. Vài giây sau, máy kêu bíp báo chỉ số.

Chỉ vài tháng trước, Kadzunge gặp khó khăn ngay cả khi làm việc trên cánh đồng hay nấu bữa ăn cho gia đình. Cô bị đau ngực và chóng mặt suốt ba tháng trước khi đi bộ 14 km từ làng Chimbondi đến trung tâm sau khi một người bạn mách bảo. Một y tá kiểm tra thấy huyết áp cô tăng cao và kết nối cô với bác sĩ qua tư vấn video.

“Y tá đã đo huyết áp, nhưng nó cực kỳ cao”, Kadzunge nói với Al Jazeera. “Sau đó tôi nói chuyện với bác sĩ qua cuộc gọi video.”

Cô được chẩn đoán mắc tăng huyết áp và được kê thuốc – loại thuốc cô uống hàng ngày. Chỉ trong vài ngày, tình trạng của cô cải thiện.

Đưa bác sĩ đến gần hơn

Trải nghiệm của Kadzunge diễn ra trong bối cảnh nỗ lực đưa bác sĩ đến gần hơn với cộng đồng nông thôn Zimbabwe – nơi khủng hoảng kinh tế kéo dài khiến hệ thống y tế công thiếu hụt thuốc men, thiết bị và nhân viên y tế.

Chương trình được khởi động vào năm 2024 bởi ZimSmart Villages, một tổ chức công nghệ và đổi mới của Zimbabwe, hợp tác với NetOne – công ty viễn thông nhà nước – và Zimbabwe Posts (Zimpost) – dịch vụ bưu điện nhà nước.

Chương trình kết nối bệnh nhân ở vùng sâu vùng xa với nhân viên y tế thông qua tư vấn kỹ thuật số, giảm nhu cầu đi lại xa để gặp bác sĩ.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2022 Zimbabwe có 1,7 bác sĩ trên 10.000 dân, so với mức trung bình 2,6 của châu Phi.

Nhiều cư dân nông thôn phải chi trả chuyến đi tốn kém để gặp bác sĩ. Nếu không có trung tâm Nyazura, Kadzunge sẽ phải đi 22 km đến Rusape – một thị trấn ở miền đông Zimbabwe – hoặc 70 km đến Mutare, thủ phủ tỉnh Manicaland. Xe cứu thương hạn chế ở nhiều vùng nông thôn, buộc một số gia đình phải dùng xe bò kéo – phương tiện vận chuyển phổ biến – để đưa người thân ốm đến cơ sở y tế.

Tại trung tâm Nyazura, y tá đã đăng ký Noreen Chimanya kiểm tra các dấu hiệu sinh tồn của bệnh nhân, bao gồm huyết áp, lượng đường huyết và thân nhiệt, trước khi sắp xếp tư vấn video với bác sĩ. Cô cũng cung cấp phác đồ điều trị đã được kê và chuyển các ca nghiêm trọng đến bệnh viện.

“Khi chúng tôi khai trương vào tháng 5/2024, y học từ xa hoàn toàn mới mẻ với cộng đồng này”, Chimanya nói với Al Jazeera. “Mọi người quen nói chuyện trực tiếp với bác sĩ và được khám trực tiếp.”

Xây dựng lòng tin đòi hỏi nhiều tháng tiếp cận cộng đồng. Chimanya đi đến các làng xung quanh giải thích cách tư vấn từ xa hoạt động. “Họ thích ở đây vì không có xếp hàng – tại cơ sở y tế công, người dân mất hàng giờ chờ đợi.”

Trung tâm sử dụng Starlink – dịch vụ Internet vệ tinh của công ty hàng không vũ trụ Mỹ SpaceX – và pin lithium dự phòng để duy trì các buổi tư vấn trong lúc mất điện thường xuyên.

Cứu cánh cho bệnh nhân nông thôn

Theo ZimSmart Villages, tính đến năm 2026, tổ chức đã thiết lập 28 trung tâm telehealth trên khắp 7 trong 10 tỉnh của Zimbabwe và thực hiện hơn 28.000 cuộc tư vấn từ xa, bao gồm khoảng 25.000 xét nghiệm chẩn đoán.

Tawanda Njerere, đồng sáng lập kiêm giám đốc vận hành của tổ chức, nói với Al Jazeera rằng chương trình được thiết kế để tạo ra các điểm tiếp cận y tế kỹ thuật số trong cơ sở hạ tầng bưu điện hiện có. “Thay vì yêu cầu bệnh nhân nông thôn đi 50 km hoặc hơn đến cơ sở y tế đô thị, chương trình thiết lập các điểm truy cập y tế kỹ thuật số gắn trong cơ sở hạ tầng bưu điện hiện có.”

Các trung tâm tính phí từ 2 đến 10 USD cho mỗi buổi tư vấn, so với 15 đến 20 USD tại nhiều phòng khám tư nhân. Với một số hộ gia đình nông thôn, sự chênh lệch đó có thể quyết định việc họ có đi khám hay chờ đợi.

Đối với Proud Chimene, một tiểu thương từ làng Chimene gần đó, điều này giúp việc tìm kiếm điều trị trở nên khả thi. Vào tháng 7/2024, sau khi bị sụt cân không rõ nguyên nhân, khát nước cực độ và mệt mỏi dai dẳng, cô đến trung tâm Nyazura. “Tình trạng đã xấu đi”, Chimene nói. “Y tá kiểm tra đường huyết và nó cao. Sau khi nói chuyện với bác sĩ qua video, họ đặt tôi truyền dịch tĩnh mạch trong vài giờ. Bác sĩ cũng kê thuốc tôi uống hai lần mỗi ngày.”

Cô được chẩn đoán mắc bệnh tiểu đường. “Nếu không có trung tâm telehealth gần đây này cung cấp quyền tiếp cận bác sĩ với chi phí hợp lý, tôi có lẽ đã không điều trị gì cả.”

Njerere cho biết chương trình tập trung phát hiện bệnh sớm hơn bằng cách đưa dịch vụ sàng lọc đến gần cộng đồng. Hồ sơ sức khỏe điện tử và tư vấn theo dõi giúp bệnh nhân quản lý các bệnh mãn tính như tăng huyết áp và tiểu đường. Các trung tâm cũng đã chẩn đoán các bệnh lây truyền qua đường tình dục và chuyển những bệnh nhân cần chăm sóc chuyên khoa.

Thách thức còn đó

Dù phát triển, telehealth không thể thay thế tất cả dịch vụ của cơ sở y tế truyền thống. Các dịch vụ chuyên khoa, đặc biệt là y tế mắt, sức khỏe tâm thần và quản lý bệnh mãn tính phức tạp vẫn còn hạn chế trên khắp Zimbabwe.

“Chương trình giải quyết vấn đề này thông qua hợp tác với các nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc mắt và mạng lưới chuyên khoa, nhưng năng lực chuyên khoa vẫn là ràng buộc hệ thống”, Njerere nói.

Ở một số cộng đồng nông thôn, sự xa lạ với tư vấn từ xa khiến việc xây dựng lòng tin vẫn là thách thức. Với Kadzunge, thước đo thành công thật đơn giản: cô có thể trở lại cánh đồng và các hoạt động thường ngày mà bệnh tật đã lấy đi. “Tôi khỏe lại rồi”, cô nói. “Giờ tôi có thể ra đồng mà không làm gia đình sợ hãi nữa.”