Sheikh Hasina tuyên bố sẽ về nước, Bangladesh có chấp nhận cựu thủ tướng đang bị tử hình?

Dhaka, Bangladesh – Trong bài phát biểu qua âm thanh gửi tới các nhà báo từ New Delhi hôm thứ Tư, bà Sheikh Hasina, 78 tuổi, tuyên bố sẵn sàng đối mặt với nguy cơ bị bắt giữ, bị bỏ tù hoặc thậm chí là tử hình, nhưng bà không thể xa rời những người ủng hộ. Tuyên bố được đưa ra đúng dịp kỷ niệm hai năm ngày kết thúc 15 năm cầm quyền của bà, giai đoạn bị cáo buộc diễn ra nhiều vụ giết người, bắt giữ đối thủ chính trị, vi phạm nhân quyền và gian lận bầu cử.

Tháng 11 năm ngoái, Tòa án Tội phạm Quốc tế Bangladesh – một tòa án do chính bà Hasina thành lập để xét xử các đối thủ – đã kết tội bà về tội ác chống lại loài người và tuyên án tử hình vì ra lệnh tiêu diệt hơn 1.400 người trong cuộc nổi dậy năm 2024. Bangladesh đã nhiều lần yêu cầu Ấn Độ dẫn độ bà Hasina, nhưng New Delhi, một đồng minh thân cận của bà, vẫn chưa có phản hồi chính thức.

Ngay khi bà Hasina phát biểu, những người biểu tình tại thủ đô Dhaka đã đốt hình nộm của bà. Chính phủ của Thủ tướng Tarique Rahman bày tỏ sự phẫn nộ trước việc New Delhi cho phép sự kiện này diễn ra, đồng thời cảnh báo nó có thể làm căng thẳng thêm quan hệ ngoại giao giữa hai nước.

Trong một diễn biến liên quan, ngôi nhà tổ tiên của cựu đội trưởng đội tuyển cricket Bangladesh Shakib Al Hasan tại thị trấn Magura, cách Dhaka khoảng 170km về phía tây nam, đã bị một đám đông tấn công vì tức giận trước bài phát biểu của bà Hasina. Shakib, một cựu nghị sĩ của đảng Liên đoàn Awami, hiện vẫn đang ở nước ngoài và bị chính quyền cáo buộc giết người, tham ô, lừa đảo và rửa tiền.

Ngay trước bài phát biểu của bà Hasina, Thủ tướng Rahman đã khánh thành bảo tàng tưởng niệm cuộc nổi dậy năm 2024 tại dinh thự chính thức của bà Hasina. Lễ khánh thành có sự tham dự của người đoạt giải Nobel Hòa bình Muhammad Yunus, người đứng đầu chính quyền lâm thời sau khi bà Hasina bị lật đổ.

Không có tương lai chính trị?

Trong bối cảnh đó, bà Hasina đã có một bài phát biểu đầy thách thức, bác bỏ các mô tả phổ biến về cuộc nổi dậy tháng 7/2024, cho rằng đó không phải là một phong trào quần chúng mà là một chiến dịch có phối hợp để lật đổ chính phủ của bà. Bà nhiều lần nhấn mạnh kế hoạch trở về là nhằm “khôi phục nền dân chủ và thúc đẩy hòa giải dân tộc”, cho rằng Bangladesh cần “chữa lành thay vì đối đầu”.

Trong nội bộ đảng Liên đoàn Awami, thông báo của bà Hasina đã làm sống lại hy vọng về một sự trở lại chính trị. Một lãnh đạo cấp cao giấu tên của đảng này nói với Al Jazeera: “Lãnh đạo của chúng tôi chắc chắn sẽ trở về, và tất cả chúng tôi sẽ rời khỏi nơi ẩn náu.” Một đảng viên khác, Shajidul Islam Shobuj, đang lẩn trốn, cho biết: “Chúng tôi nóng lòng chờ bà ấy trở về và đang nỗ lực tái tổ chức đảng.”

Tuy nhiên, các nhà lãnh đạo cuộc nổi dậy năm 2024 cho rằng hòa giải không thể đến trước khi có sự công lý. Akhter Hossain, một cựu lãnh đạo sinh viên, nay là nghị sĩ đảng Công dân Quốc gia (NCP), khẳng định: “Bà Sheikh Hasina có thể trở về Bangladesh bất cứ lúc nào nếu có khả năng. Bà ấy sẽ phải đối mặt với quy trình tư pháp.” Ông nói rằng Liên đoàn Awami “không có tương lai chính trị” nếu không bị quy trách nhiệm về những tội ác đã gây ra.

Nhiều người từng tham gia nổi dậy cũng hoài nghi. Atikul Gazi, 23 tuổi, sống sót sau khi bị bắn trọng thương ngày 5/8/2024 nhưng mất cánh tay trái, nói: “Bà ấy từng nói sẽ không bỏ chạy, nhưng bà ấy đã làm. Chúng tôi không tin bà ấy sẽ trở về chỉ vì bà ấy nói vậy.” Anh cho rằng chính phủ nên đảm bảo bà Hasina phải đối mặt với công lý.

Khó thấy được điều gì

Các chuyên gia nhận định tuyên bố của bà Hasina là một “canh bạc chính trị rủi ro cao”, có thể định đoạt tương lai của Liên đoàn Awami và thử thách sự bền vững của trật tự chính trị sau khi bà sụp đổ. Nhà phân tích David Bergman cho rằng việc trở về có thể giúp bà Hasina duy trì vị thế chính trị và tạo ra thách thức cho chính phủ mới, nhưng đảng này vẫn tiếp tục đánh giá sai tình hình chính trị.

Nếu trở về, đây không phải lần đầu tiên bà Hasina trở về từ lưu vong. Sau vụ ám sát cha bà, lãnh đạo sáng lập Bangladesh Sheikh Mujibur Rahman và gia đình vào năm 1975, bà đã sống lưu vong nhiều năm trước khi trở về vào năm 1981. Tuy nhiên, lần này bối cảnh chính trị hoàn toàn khác.

Nhà quan sát Mubashar Hasan cho rằng tuyên bố của bà Hasina là chiến lược nhằm khích lệ các đảng viên Awami League, vốn đang mất tinh thần kể từ khi bà rời đi. Nhiều thành viên cảm thấy bị bỏ rơi khi bà lên trực thăng quân sự rời khỏi Bangladesh vào ngày 5/8/2024. Tuy nhiên, ông Hasan nghi ngờ chiến lược này có thể thành công.

Chỉ là lời hùng biện rỗng tuếch

Bài phát biểu của bà Hasina cũng gây căng thẳng ngoại giao mới giữa New Delhi và Dhaka. Bộ Ngoại giao Bangladesh tuyên bố: “Bangladesh vô cùng phẫn nộ. Kẻ giết người hàng loạt Hasina và đế chế mafia của bà ta sẽ không bao giờ có vị trí trong nền chính trị của Bangladesh.” Bộ này cáo buộc Ấn Độ cho phép bà Hasina dùng lãnh thổ của mình để tấn công nhà nước Bangladesh là “sự xúc phạm đến chủ quyền” và là “sự sỉ nhục nghiêm trọng đối với các liệt sĩ của Cách mạng tháng Bảy”.

Ở chiều ngược lại, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Ấn Độ Randhir Jaiswal tuyên bố chính phủ nước này “không tham gia dưới bất kỳ hình thức nào” vào sự kiện và không xác nhận các quan điểm được đưa ra.

Trong khi đó, tại Dhaka, cha mẹ của Shahriar Khan Anas, 17 tuổi, một trong 1.400 người thiệt mạng trong cuộc nổi dậy năm 2024, chỉ nói: “Chúng tôi không có lời nào để nói hôm nay.” Risul Islam Rifat, sinh viên báo chí năm cuối tại Đại học North South, một trong những tâm điểm của các cuộc biểu tình, thẳng thắn nhận xét: “Đó chỉ là lời hùng biện rỗng tuếch. Bất chấp khác biệt chính trị, các đảng phái hôm nay đều đoàn kết trên một quan điểm: Sheikh Hasina. Những người tham gia phong trào tháng Bảy cùng người dân Bangladesh sẽ không cho phép thứ chính trị đó quay trở lại.”