Senegal siết chặt luật, hàng trăm người LGBTQ+ bị bắt giữ

Theo báo cáo mới của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW), ít nhất 320 người đã bị bắt và giam giữ với cáo buộc "hành vi trái tự nhiên" tại Senegal kể từ tháng Hai, trong bối cảnh làn sóng đàn áp nhằm vào cộng đồng LGBTQ+ leo thang. Các vụ bắt giữ hàng loạt, xét nghiệm HIV cưỡng bức và rào cản tiếp cận đại diện pháp lý là một phần của đợt truy quét này.

Theo Mạng lưới Công lý HIV (HIV Justice Network), một tổ chức được trích dẫn trong báo cáo của HRW, trong số những người bị bắt có ít nhất 84 người bị buộc tội "lây truyền HIV có chủ ý", chỉ dựa trên tình trạng nhiễm HIV của họ.

Đợt siết chặt diễn ra sau khi luật hình sự hóa quan hệ đồng tính tại Senegal được tăng cường từ đầu năm nay. Ngày 11/3, quốc hội nước này sửa đổi bộ luật hình sự, tăng gấp đôi mức án tù tối đa đối với quan hệ đồng giới tự nguyện lên 10 năm. Luật mới cũng đặt ra hình phạt tù tới 7 năm và tiền phạt từ 500.000 đến 5 triệu franc CFA (khoảng 650 – 6.500 bảng Anh) đối với hành vi quảng bá đồng tính, hoặc hỗ trợ, tài trợ cho người và tổ chức LGBTQ+.

Larissa Kojoué, nhà nghiên cứu quyền LGBTQ+ tại HRW, nhận định: "Người LGBTQ+ đang buộc phải hạn chế các hoạt động bình thường của họ... vì sợ bị bắt giữ và gia tăng kỳ thị. Chính phủ Senegal nên chấm dứt đợt truy quét này, vì nó đe dọa quyền của tất cả mọi người."

Quan hệ đồng giới đã bị hình sự hóa tại Senegal từ năm 1965, nhưng thái độ thù địch với người LGBTQ+ đã gia tăng trong những năm gần đây. Trong chiến dịch tranh cử tổng thống năm 2024, ông Bassirou Diomaye Faye — người sau đó đắc cử — và cựu thủ tướng Ousmane Sonko đã cam kết tăng cường các luật hình sự hóa quan hệ đồng giới, coi đây là vấn đề ưu tiên quốc gia.

Các vụ bắt giữ nam giới và phụ nữ đã xảy ra trên khắp cả nước. Cảnh sát cho biết họ bắt người dựa trên thông tin trích xuất từ điện thoại bị thu giữ, các cáo buộc từ bên thứ ba hoặc các cuộc đột kích vào tư gia.

Theo báo cáo, những thay đổi trong bộ luật hình sự đã gây tác động đáng sợ đối với giới luật sư, khi nhiều người nói họ sợ đại diện cho các bị cáo vì lo bản thân cũng có thể bị truy tố. Các bác sĩ nói với HRW rằng những sửa đổi này đang khiến người dân e ngại tìm kiếm xét nghiệm và điều trị HIV.

Trong khi số ca nhiễm HIV mới tại Tây và Trung Phi giảm 49% từ năm 2010 đến 2022, khu vực châu Phi cận Sahara vẫn chịu ảnh hưởng không tương xứng, với 64% tổng số người nhiễm HIV trên toàn cầu.

Sylvie Beaumont, cố vấn của Mạng lưới Công lý HIV, cho biết bà nhận được bằng chứng không chính thức rằng các phòng khám HIV ghi nhận lượng người đến giảm. "Rõ ràng điều này không tốt cho ứng phó HIV vì người dân không được điều trị, họ không đi xét nghiệm", bà nói. "Hậu quả thực sự tồi tệ và thật đáng buồn vì Senegal từng là quốc gia làm tốt trong ứng phó HIV. Họ đang tự bắn vào chân mình."

Bà cho biết dù luật hình sự hóa hành vi cố ý lây truyền HIV không nằm trong các cải cách bộ luật hình sự năm nay, tỷ lệ bắt giữ trong những tháng gần đây đã ở mức "chưa từng có". Bà gọi các cáo buộc này là "vô lý" vì theo thông tin ghi nhận, hầu hết những người bị bắt hoặc chỉ phát hiện tình trạng nhiễm của mình khi bị bắt, hoặc bị bắt cùng bao cao su, hoặc đang điều trị khiến việc lây truyền virus là không thể.

Báo cáo nêu rằng cảnh sát đã vi phạm tính bảo mật của các cuộc điều tra hình sự đang tiến hành liên quan đến người bị nghi là LGBTQ+ bằng cách rò rỉ chi tiết cho truyền thông, dẫn đến việc công bố thông tin cá nhân và bí mật, bao gồm tình trạng HIV — khiến các cá nhân đối mặt với kỳ thị xã hội, bị gia đình ruồng bỏ, đe dọa và bạo lực.

Những người LGBTQ+ được HRW phỏng vấn nói rằng đợt truy quét đang gieo rắc nỗi sợ hãi trong cộng đồng, khiến họ lo lắng và trầm cảm. Nhiều người đã phải ẩn náu, hạn chế đi lại hoặc chuyển chỗ ở; một số đã rời khỏi đất nước.

Báo cáo chỉ ra rằng đợt truy quét đi ngược lại các luật trong nước và quốc tế bảo đảm quyền được xét xử công bằng, quyền riêng tư và không bị phân biệt đối xử.

Những thay đổi trong bộ luật hình sự của Senegal là một phần của xu hướng tại châu Phi cận Sahara hướng tới các đạo luật trừng phạt khắt khe hơn đối với người LGBTQ+. Tại Niger, hàng chục người đã bị bắt kể từ khi nước này hình sự hóa "quan hệ tình dục với người cùng giới" vào tháng Hai — lần đầu tiên trong lịch sử quốc gia này. Động thái này diễn ra sau khi các luật và bộ luật hình sự tương tự được ban hành tại Mali và Burkina Faso trong vòng hai năm qua; cả ba quốc gia đều do các chính quyền quân sự cai trị.

Vào tháng Năm, Ghana — quốc gia vốn đã cấm quan hệ đồng giới — thông qua luật hình sự hóa các "hoạt động" LGBTQ+. Dự luật này, chưa được tổng thống ký ban hành, là phiên bản mới nhất của đạo luật lần đầu được đề xuất năm 2021. Năm 2023, Luật Chống đồng tính của Uganda đã biến các hành vi đồng giới thành tội có thể bị tử hình.