Sau GERD, Ai Cập có thể định hình các đập Nile tiếp theo của Ethiopia?

Phản ứng của Ai Cập trước kế hoạch xây dựng đập mới trên sông Nile của Ethiopia tập trung vào ngoại giao, áp lực quốc tế và hợp tác với Sudan, thay vì tìm cách ngăn chặn hoàn toàn. Tuy nhiên, kinh nghiệm từ Đập Đại Phục hưng Ethiopia (GERD) đã cho thấy giới hạn của ảnh hưởng Cairo.

Việc khởi động lại ba dự án thủy điện trên sông Nile Xanh gồm Karadobi, Mandaya và Beko Abo sẽ là phép thử xem Ai Cập có thể biến hơn một thập kỷ phản đối thành đòn bẩy thực tế đối với cách Ethiopia phát triển dòng sông hay không.

Các dự án này đã được thảo luận trong nhiều năm. Một nghiên cứu học thuật năm 2024 dựa trên công trình do Sáng kiến lưu vực sông Nile tài trợ đã liệt kê cả ba dự án trong số các đề xuất trên sông Nile Xanh, lưu ý rằng Karadobi và Beko Abo được xem là phương án thay thế trong một cấu hình ba đập tiềm năng.

Điểm mới là động thái được cho là của Ethiopia nhằm thúc đẩy các dự án này. Hồi tháng 3, Bộ Nước và Năng lượng nước này công bố kế hoạch, theo các báo cáo sau đó. Tổng công suất phát điện dự kiến khoảng 5.700 megawatt, mặc dù số liệu và thông số có thể thay đổi vì các dự án mới ở giai đoạn lập kế hoạch.

Thông báo này được đưa ra vài tháng sau khi Ethiopia khánh thành GERD vào tháng 9/2025, bất chấp nhiều năm phản đối từ Ai Cập.

Vì sao Ethiopia muốn thêm đập?

Với Ethiopia, phát triển sông Nile Xanh gắn liền với sản xuất điện, tăng trưởng kinh tế và an ninh năng lượng. Addis Ababa cho rằng mở rộng thủy điện là thiết yếu cho một quốc gia nơi hàng triệu người từ lâu không được tiếp cận điện đáng tin cậy.

Ba dự án nằm trong chiến lược này. Tuy nhiên, tác động cuối cùng lên Ai Cập và Sudan sẽ phụ thuộc vào quy mô và cách vận hành.

Giáo sư Ezekiel Gebissa, người Ethiopia tại Đại học Kettering (Mỹ), nói với Al Jazeera rằng hậu quả tùy thuộc vào quy mô và mục đích. “Đập nhỏ hơn có thể phát điện cho cộng đồng địa phương mà không giảm đáng kể lượng nước đến các nước hạ nguồn,” trong khi các dự án gắn với thủy lợi quy mô lớn có thể tác động lớn hơn với Ai Cập và Sudan.

Tác động phụ thuộc nhiều yếu tố như diện tích hồ chứa, lịch tích nước, lưu lượng xả và quy tắc vận hành. Hiện tại, các dự án này là nguồn căng thẳng tiềm tàng, chưa phải bằng chứng làm giảm nước đến Ai Cập.

Vì sao Ai Cập lo ngại?

Với Ai Cập, sông Nile là nguồn nước ngọt chính. Bất kỳ thay đổi lớn nào ở thượng nguồn đều được nhìn qua lăng kính an ninh quốc gia.

Mối quan tâm của Cairo không phải việc Ethiopia phát điện mà là khi nước được trữ và quản lý ở thượng nguồn, đặc biệt trong hạn hán. Ai Cập do đó thúc đẩy các quy tắc về vận hành đập, quản lý hạn hán, xả nước và chia sẻ thông tin.

Tháng 9/2025, Ai Cập lại nêu vấn đề tại Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, cho rằng việc Ethiopia khánh thành và vận hành GERD vi phạm nghĩa vụ quốc tế, kêu gọi một thỏa thuận ràng buộc. Đó là quan điểm pháp lý và chính trị của Ai Cập, không phải kết luận của hội đồng.

Tranh chấp phản ánh hai ưu tiên khác nhau. Ethiopia coi sông Nile Xanh là tài nguyên phát triển, trong khi Ai Cập tìm kiếm đảm bảo về dòng chảy nước mà nước này phụ thuộc.

GERD đã thay đổi gì?

GERD cho thấy cả tầm và giới hạn của chiến lược ngoại giao Ai Cập. Ethiopia khánh thành đập ngày 9/9/2025 sau nhiều năm đàm phán với Ai Cập và Sudan không đạt thỏa thuận ràng buộc như Cairo mong muốn. Dự án gần 5 tỷ USD do Ethiopia tự tài trợ có công suất lắp máy khoảng 5.150 megawatt, là phần quan trọng của hệ thống điện Ethiopia.

Với Ai Cập, bài học rõ ràng: áp lực ngoại giao có thể gây chú ý quốc tế nhưng không thể ngăn Ethiopia hoàn thành dự án. Trọng tâm do đó chuyển sang tìm vai trò trong thiết kế, tích nước và vận hành các dự án hiện tại và tương lai.

Vai trò của Sudan

Sudan giữ vai trò trung tâm vì nằm giữa Ethiopia và Ai Cập, chịu ảnh hưởng trực tiếp. Tuy nhiên, Khartoum không hoàn toàn đứng về phía Cairo.

Sudan có thể hưởng lợi từ dòng chảy ổn định hơn và điện Ethiopia, đồng thời tìm kiếm minh bạch, chia sẻ thông tin và bảo đảm. Chuyên gia Mekki Elmograbi nói với Al Jazeera: “Ethiopia phải chia sẻ thông tin nhiều hơn với Sudan và Ai Cập; minh bạch là bước đầu hợp tác. Ai biết dự án mới tốt hay xấu nếu không đủ thông tin?”

Elmograbi cho rằng Sudan nên hợp tác cả với Ethiopia và Ai Cập để bảo vệ lợi ích, nhưng khả năng đóng vai trò ngoại giao bị hạn chế do nội chiến. Trong khi chia sẻ một số lo ngại với Ai Cập, Sudan có mối quan hệ riêng với Ethiopia và ưu tiên riêng, gồm tiếp cận điện và quản lý sông hiệu quả.

Đòn bẩy của Ai Cập là gì?

Chiến lược Ai Cập tập trung ngoại giao, áp lực quốc tế và hợp tác với Sudan nhằm thúc đẩy Ethiopia minh bạch và chấp nhận quy tắc đàm phán. Kinh nghiệm GERD cho thấy công cụ mạnh nhất của Cairo là chính trị và ngoại giao, không phải cưỡng chế.

Nhà phân tích vùng Sừng châu Phi Abdiwahab Sheikh nói với Al Jazeera rằng Ai Cập có “đòn bẩy đáng kể nhưng hạn chế” với Ethiopia. Công cụ mạnh nhất là ngoại giao, liên minh, luật pháp quốc tế và phối hợp với Sudan, trong khi áp lực kinh tế yếu hơn và cưỡng chế quân sự rủi ro lớn.

Ba dự án sông Nile Xanh sẽ thử xem Ai Cập có thể chuyển áp lực ngoại giao thành ảnh hưởng thực tế hay không. Sheikh cho rằng đường phía trước là quy tắc đàm phán, không đối đầu. “Một thỏa thuận thực tế khả thi nếu Ethiopia, Ai Cập và Sudan chấp nhận trao đổi thông tin minh bạch, thông báo trước, quy tắc quản lý đập thích ứng và cơ chế xử lý hạn hán cùng tác động hạ nguồn.”