Putin gặp Tập Cận Bình: Vì sao Nga và Trung Quốc cần nhau?

Tổng thống Nga Vladimir Putin đã tới Trung Quốc vào tối thứ Ba (19/5) để bắt đầu chuyến thăm hai ngày, trọng tâm là hội đàm với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, khi Moscow và Bắc Kinh xích lại gần nhau hơn trong bối cảnh chiến tranh, trừng phạt và trật tự toàn cầu ngày càng phân mảnh.

Chuyến thăm này là cuộc gặp trực tiếp thứ hai giữa Putin và ông Tập trong vòng chưa đầy một năm, đồng thời trùng với dịp kỷ niệm 25 năm Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác tốt đẹp láng giềng 2001 - thỏa thuận chính thức hóa quan hệ giữa Nga và Trung Quốc sau nhiều thập kỷ cạnh tranh ý thức hệ và nghi ngờ lẫn nhau.

Chuyến thăm diễn ra chỉ vài ngày sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump rời Bắc Kinh, kết thúc chuyến thăm hai ngày tới thủ đô Trung Quốc để hội đàm với ông Tập. Cả Moscow và Bắc Kinh đều đang điều hướng các mối quan hệ phức tạp với Washington, với các nhà phân tích cho rằng sự khó lường trong chính sách đối ngoại của Trump đã đẩy Nga và Trung Quốc xích lại gần nhau hơn.

Quan hệ đối tác ngày càng sâu sắc của hai nước cũng diễn ra trong bối cảnh chiến tranh ở Ukraine, căng thẳng gia tăng xung quanh Iran, và sự gián đoạn vận chuyển qua eo biển Hormuz - một cuộc khủng hoảng làm chao đảo thị trường năng lượng toàn cầu và làm mới mối lo ngại của Bắc Kinh về an ninh nguồn cung dầu khí. Với một trong những tuyến đường thủy chiến lược nhất thế giới bị đe dọa, Trung Quốc ngày càng quay sang Nga như một nhà cung cấp năng lượng đường bộ đáng tin cậy.

Các nhà phân tích cho rằng quyết định của ông Tập trong việc đón tiếp Trump và Putin trong vòng một tuần không phải ngẫu nhiên, phản ánh nỗ lực của Bắc Kinh nhằm định vị mình là một bên đáng tin cậy trong một trật tự thế giới ngày càng phân mảnh và đầy biến động.

Quan hệ Trung-Nga thay đổi thế nào qua nhiều thập kỷ?

Trung Quốc và Nga từ lâu đã có một vị trí phức tạp trong lịch sử của nhau. Một thời gắn bó với nhau qua hệ tư tưởng cộng sản và sự chống đối chung đối với chủ nghĩa tư bản phương Tây, Liên Xô và Trung Quốc thời Mao sau đó trở thành đối thủ cay đắng, với căng thẳng dọc biên giới dài 4.300 km (2.670 dặm) suýt đẩy hai nước tới xung đột trong Chiến tranh Lạnh. Tuy nhiên, biên giới đó từ một tiền đồn bất an đã chuyển thành một khu vực hợp tác chiến lược và thương mại.

Cả ông Tập và Putin đều không phải là những nhà lãnh đạo thường xuyên đi lại quốc tế. Putin đang bị Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) phát lệnh bắt vì chiến tranh ở Ukraine, trong khi ông Tập hiếm khi rời Trung Quốc ngoại trừ các chuyến thăm cấp nhà nước được dàn dựng kỹ lưỡng. Nhưng cả hai nhà lãnh đạo đều đầu tư nhiều vào việc duy trì quan hệ cá nhân với nhau. Hai người liên tục gọi nhau là “bạn bè”, và mối quan hệ của họ ngày càng sâu sắc, đặc biệt kể từ khi Nga xâm lược Ukraine vào năm 2022, đẩy Moscow vào tình trạng cô lập quốc tế và buộc Điện Kremlin phải nhìn về phía đông nam để tìm kiếm thương mại giữa làn sóng trừng phạt của phương Tây.

“Nga và Trung Quốc nhìn về tương lai một cách tự tin,” Putin phát biểu trong một tuyên bố do truyền thông nhà nước Nga đăng tải trước chuyến thăm. Ông nói hai nước đang “tích cực phát triển hợp tác trong chính trị, kinh tế, quốc phòng, mở rộng giao lưu văn hóa và thúc đẩy tương tác giữa người dân”. “Về cốt lõi, cùng nhau làm mọi thứ để làm sâu sắc hợp tác song phương và thúc đẩy phát triển toàn cầu vì lợi ích của cả hai quốc gia,” Putin nói thêm.

Tại sao Nga cần Trung Quốc?

Trung Quốc đã trở thành cứu cánh kinh tế cho Nga khi nền kinh tế nước này chuyển sang trạng thái thời chiến, với thương mại hai chiều giữa hai nước tăng hơn gấp đôi trong giai đoạn 2020-2024, đạt 237 tỷ USD trong năm. Nhưng mối quan hệ này cũng không cân xứng. Trong khi Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Nga, thì Nga chỉ chiếm khoảng 4% tổng thương mại quốc tế của Trung Quốc. Nền kinh tế Trung Quốc cũng lớn hơn nhiều, và Bắc Kinh nắm nhiều đòn bẩy hơn trong các cuộc đàm phán giữa hai bên.

Kể từ cuộc xâm lược Ukraine, Moscow ngày càng phụ thuộc vào công nghệ và sản xuất của Trung Quốc. Một báo cáo gần đây của Bloomberg cho thấy Nga đang nhập khẩu hơn 90% công nghệ bị trừng phạt từ Trung Quốc, bao gồm các linh kiện có ứng dụng quân sự và lưỡng dụng quan trọng cho sản xuất máy bay không người lái và các ngành công nghiệp quốc phòng khác. Trung Quốc cũng nổi lên như một người mua quan trọng dầu mỏ và các sản phẩm năng lượng khác của Nga vào thời điểm các thị trường châu Âu phần lớn đóng cửa với Moscow do chiến tranh. Với các lệnh trừng phạt của phương Tây hạn chế các lựa chọn của Nga, Điện Kremlin có ít lựa chọn thay thế khả thi nào có quy mô nhu cầu như Trung Quốc.

Các nhà phân tích cho rằng sự mất cân bằng này có nghĩa là Bắc Kinh thường có thể đàm phán từ vị thế mạnh, đảm bảo quyền tiếp cận dầu khí của Nga với giá chiết khấu trong khi mở rộng ảnh hưởng đối với tương lai kinh tế của Moscow.

Tại sao Trung Quốc vẫn cần Nga?

Mặc dù mối quan hệ không cân xứng, nhưng nó không phải là một chiều. Nga cung cấp một thứ ngày càng có giá trị trong một thế giới đầy biến động: quyền tiếp cận an toàn tới các nguồn năng lượng khổng lồ nằm ngoài các tuyến đường thương mại hàng hải dễ bị tổn thương. Cuộc chiến liên quan tới Iran và sự gián đoạn ở eo biển Hormuz đã làm gia tăng mối lo ngại của Bắc Kinh về an ninh năng lượng, đặc biệt khi Trung Quốc phụ thuộc nặng nề vào dầu khí nhập khẩu đi qua các tuyến đường biển tranh chấp. Điều này làm sống lại sự chú ý tới đường ống Power of Siberia 2 đã bị trì hoãn từ lâu, dự kiến sẽ là một chủ đề nổi bật trong các cuộc thảo luận tuần này. Nếu hoàn thành, đường ống này sẽ vận chuyển 50 tỷ mét khối khí đốt của Nga sang Trung Quốc hàng năm qua Mông Cổ, mở rộng đáng kể dòng chảy năng lượng giữa hai nước.

Nhưng đây không chỉ là mối quan hệ kinh tế. Trung Quốc cũng coi trọng Nga như một đối tác địa chính trị. Cả hai nước đều là thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và thường xuyên liên kết ngoại giao để phản đối các chính sách do Mỹ dẫn đầu. Trong khi các nhà phân tích cho rằng Trung Quốc đã cẩn thận không bị ràng buộc chính thức với Moscow thông qua một liên minh quân sự cứng nhắc, hai nước vẫn dần củng cố quan hệ đối tác thông qua các cuộc tập trận quân sự chung ngày càng thường xuyên, bao gồm các cuộc tập trận hải quân “Joint Sea” bắt đầu từ năm 2012. Năm ngoái, Trung Quốc và Nga đã triển khai các cuộc tập trận hải quân mới ở Biển Nhật Bản gần cảng Vladivostok của Nga, tập trung vào cứu hộ tàu ngầm, tác chiến chống tàu ngầm, phòng không, phòng thủ tên lửa và các hoạt động tác chiến trên biển. Các nhà phân tích cho rằng các cuộc tập trận giúp báo hiệu sự liên kết chiến lược giữa Bắc Kinh và Moscow mà không cần các cam kết phòng thủ chung của một liên minh chính thức.

Các chuyên gia cho rằng sức mạnh của quan hệ đối tác nằm ở tính linh hoạt của nó. Trong khi các chính phủ phương Tây thường vẽ mối quan hệ này là mong manh và chủ yếu được thúc đẩy bởi sự chống đối chung đối với phương Tây, các nhà phân tích cho rằng, nó có thể tỏ ra bền vững hơn vì bắt nguồn từ lợi ích kinh tế và chiến lược chung hơn là chỉ dựa trên hệ tư tưởng.