Putin cảnh báo Armenia về hậu quả nếu gia nhập EU trong cuộc gặp căng thẳng

Cuộc gặp giữa Tổng thống Nga Vladimir Putin và Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan bên lề hội nghị thượng đỉnh Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) tại Bishkek, Kyrgyzstan hôm thứ Ba (1/7) diễn ra trong bầu không khí căng thẳng, xoay quanh tham vọng gia nhập EU của Armenia.

Theo điện Kremlin, ông Putin nói với ông Pashinyan rằng Nga cần sự rõ ràng về việc Armenia có muốn gia nhập EU hay không để quyết định tương lai thương mại song phương. Ông nhấn mạnh việc Armenia gia nhập EU sẽ đồng nghĩa với tuyên bố rời khỏi EEU, liên minh do Nga dẫn đầu gồm nhiều quốc gia hậu Xô Viết.

“Nguyện vọng gia nhập EU của Armenia là quyền tự nhiên và hợp pháp của quốc gia và người dân nước này. Armenia là một quốc gia có chủ quyền, và người dân Armenia có quyền quyết định con đường phát triển của mình”, ông Putin phát biểu. Tuy nhiên, ông cảnh báo điều này “chắc chắn tạo ra phức tạp cho tư cách thành viên EEU của Armenia, đe dọa làm xói mòn lợi thế của nước này trên thị trường EEU và cắt đứt các mối quan hệ thương mại đã thiết lập”.

Đáp lại, Thủ tướng Pashinyan nhấn mạnh Armenia không vi phạm bất kỳ nghĩa vụ nào với Nga hay EEU thông qua tiến trình EU, và khẳng định Yerevan không có kế hoạch rời EEU. Ông cho rằng quyết định thông qua luật khởi động tiến trình gia nhập EU hồi tháng 4 năm ngoái chỉ là một lựa chọn mà chính phủ đưa ra cho người dân Armenia.

Quan hệ Nga-Armenia xuống mức thấp lịch sử

Sau khi Liên Xô sụp đổ năm 1991, Armenia trở thành đồng minh thân cận nhất của Nga ở Nam Kavkaz. Hai nước phát triển quan hệ thương mại, kinh tế và chính trị chặt chẽ. Armenia là thành viên Tổ chức Hiệp ước An ninh Tập thể (CSTO), nơi đặt căn cứ quân sự Nga và phụ thuộc vào khí đốt Nga. Nga hiện chiếm khoảng 30% kim ngạch thương mại của Armenia, với kim ngạch song phương đạt 2,5 tỷ USD trong nửa đầu năm nay.

Tuy nhiên, quan hệ hai nước trở nên căng thẳng từ năm 2023, sau khi xung đột lịch sử tại khu vực Nagorno-Karabakh của Azerbaijan bùng phát trở lại. Nga, đang vướng vào cuộc chiến ở Ukraine, đã không can thiệp quân sự khi Azerbaijan phát động chiến dịch tấn công lớn vào khu vực có đông người Armenia sinh sống.

Ông Laurențiu Pleșca, nhà phân tích chính trị tại Quỹ Marshall Đức (Mỹ), cho rằng việc Moscow không hỗ trợ Yerevan trong cuộc chiến Nagorno-Karabakh năm 2023 đã khiến Armenia xoay trục sang phương Tây, làm Moscow khó chịu và khiến quan hệ thêm xấu đi. “Nga bắt đầu phong tỏa hàng hóa nhập khẩu từ Armenia và đe dọa đình chỉ cung cấp khí đốt, sản phẩm dầu mỏ và kim cương miễn thuế cho Armenia”, ông nói, đồng thời cho biết EU đã cam kết hỗ trợ kinh tế để bù đắp áp lực đó.

Đầu tháng 7 vừa qua, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen tuyên bố Armenia có thể trông cậy vào EU trước bất kỳ áp lực kinh tế nào từ Nga, và cam kết thêm 18 triệu euro (khoảng 20 triệu USD) trong gói hỗ trợ kinh tế rộng hơn 52 triệu euro (khoảng 60 triệu USD).

Kế hoạch EU của Armenia và phản ứng của Nga

Tháng 4 năm ngoái, Tổng thống Armenia đã ký luật tạo nền tảng pháp lý để nước này tiến tới gia nhập EU. Ông Pashinyan, người lên nắm quyền năm 2018, nhiều lần nhấn mạnh đây không phải đơn xin gia nhập mà là khởi đầu quá trình hội nhập rộng hơn. Tháng 7 năm nay, ông tuyên bố Armenia sẽ quyết định tư cách thành viên EU thông qua trưng cầu dân ý “trong tương lai gần”.

Yerevan đã tăng cường quan hệ châu Âu, đăng cai hội nghị thượng đỉnh EU chính thức đầu tiên vào tháng trước cùng với hội nghị châu Âu rộng lớn hơn có sự tham dự của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy. Armenia cũng đón Tổng thống Pháp Emmanuel Macron thăm cấp nhà nước, gây chỉ trích gay gắt từ điện Kremlin sau khi đoạn video ông Macron hát trong khi ông Pashinyan chơi trống lan truyền.

EEU - công cụ địa chính trị của Nga

EEU là nhóm các nước thuộc Liên Xô cũ phối hợp chính sách kinh tế và thương mại, gồm Nga, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan và Armenia. Hiệp ước được ký tháng 5/2014 và bắt đầu hoạt động tháng 1/2015. Theo báo cáo năm 2022 của Chatham House, EEU trên thực tế là nỗ lực của Nga nhằm tạo ra đối trọng Á-Âu với EU. Nga coi EEU phục vụ mục đích địa chính trị quan trọng, là phần trong nỗ lực “tái lập phạm vi ảnh hưởng của Nga đã mất sau khi Liên Xô tan rã”.

Việc Armenia tìm kiếm quan hệ chặt chẽ hơn với EU được xem là nỗ lực phá vỡ sự thống trị của Nga ở khu vực lân cận. Căng thẳng đã bùng phát tại hội nghị thượng đỉnh EEU ở Kazakhstan ngày 29/5, khi ông Putin cùng lãnh đạo Belarus, Kazakhstan và Kyrgyzstan ra tuyên bố chung thúc giục Armenia tổ chức trưng cầu dân ý “càng sớm càng tốt”. Ông Putin cũng đưa ra lời đe dọa gần như lộ liễu, ám chỉ rằng “kịch bản Ukraine” cũng bắt đầu từ nguyện vọng gia nhập EU của Kyiv.

Trong video phát trên mạng xã hội, ông Pashinyan đáp trả rằng chính phủ Armenia sẽ tiếp tục làm việc trong EEU cho đến khi việc lựa chọn giữa hai khối “trở nên không thể tránh khỏi”, đồng thời cho rằng tổ chức trưng cầu dân ý về một lựa chọn thuần lý thuyết trước khi nộp đơn xin tư cách ứng viên EU là “không khôn ngoan và không chính đáng”.

Tại hội nghị SCO, ông Pashinyan lặp lại rằng Yerevan không có kế hoạch rời EEU và cho rằng Moscow luôn ủng hộ phát triển quan hệ hữu nghị cùng có lợi với Yerevan.

Ông Pleșca nhận định cuộc giằng co về định hướng chiến lược của Armenia đang diễn ra trên hai mặt trận. “Lập trường ủng hộ EU đã rõ ràng, và Moscow muốn đảo ngược điều đó. Sau khi không thành công tại cuộc bầu cử quốc hội tháng 6, Moscow đang bù đắp bằng áp lực kinh tế”, ông nói. Tại cuộc bầu cử quốc hội Armenia tháng 6, Moscow bị cáo buộc tìm cách gây sức ép kinh tế và ngoại giao lên chính phủ của ông Pashinyan.

Theo ông Pleșca, Armenia có quyền hợp pháp gia nhập EU, nhưng làm điều đó khi vẫn ở trong liên minh thuế quan EEU sẽ gây mơ hồ về pháp lý. “Không có cơ chế trục xuất thành viên, và Armenia chưa kích hoạt thông báo rời khối trong sáu tháng, nên việc nộp đơn gia nhập EU không tự động vi phạm nghĩa vụ với EEU. Đó chính là cái bẫy mà Yerevan đang phải điều hướng - giữ chân ở cả hai phe trong lúc này, trong khi Moscow khẳng định điều đó là bất khả thi”, ông nói, đồng thời nhấn mạnh với Nga, việc Armenia theo đuổi EU còn đồng nghĩa mất chỗ đứng ở Nam Kavkaz.