Phục hồi thiên nhiên là chìa khóa cho một tương lai kiên cường hơn

Thiên nhiên là hệ thống hỗ trợ sự sống của nhân loại, nhưng đang bị suy kiệt với tốc độ đáng báo động, khiến thế giới ngày càng dễ bị tổn thương. Từ những đợt nắng nóng chết người và cháy rừng dữ dội đến lũ lụt thảm khốc và hạn hán kéo dài, những tác động của biến đổi môi trường trong năm nay đã không thể bị phớt lờ. Với dự báo El Nino sẽ còn mạnh thêm, rủi ro đối với con người, thiên nhiên và các nền kinh tế chỉ ngày càng tăng.

Những cú sốc này đang diễn ra trong bối cảnh mất mát thiên nhiên lan rộng. Báo cáo Living Planet 2026 của WWF cho thấy kích thước trung bình của các quần thể động vật hoang dã được giám sát đã giảm 73% trong giai đoạn 1970-2022. Suy thoái thiên nhiên đang ngày càng trở thành vấn đề của sức chống chịu kinh tế và quốc gia, ảnh hưởng đến an ninh lương thực, nguồn nước, sức khỏe, chuỗi cung ứng và sự ổn định địa chính trị.

Tình hình nghiêm trọng, nhưng khoa học cho thấy vẫn có cơ sở để hy vọng. Các hệ thống kinh tế đang thúc đẩy sự suy thoái của thiên nhiên có thể được chuyển đổi, và sự thay đổi có thể tăng tốc nhanh hơn nhiều người tưởng. Bằng chứng cho thấy trong những điều kiện phù hợp, thay đổi tích cực có thể vượt qua ngưỡng bước ngoặt và trở nên tự củng cố, khiến một tương lai an toàn và kiên cường hơn không chỉ khả thi mà còn tất yếu.

Câu hỏi đặt ra là: Làm thế nào để thúc đẩy các hành động cần thiết nhằm kích hoạt những bước ngoặt đó và tăng tốc quá trình chuyển đổi?

Những bước ngoặt tích cực và cơ hội chuyển đổi

Trong lĩnh vực môi trường, chúng ta thường nghĩ về các bước ngoặt như những mối đe dọa đối với các hệ sinh thái quan trọng, chẳng hạn rạn san hô hay rừng Amazon, nơi tổn thất liên tục có nguy cơ chồng chất và ngày càng khó đảo ngược. Những nguy hiểm này là có thật và cấp bách. Tuy nhiên, động lực bước ngoặt cũng có thể hoạt động theo hướng có lợi cho chúng ta.

Ba hệ thống kinh tế đang thúc đẩy phần lớn sự suy thoái của thiên nhiên: hệ thống năng lượng gây ra biến đổi khí hậu; hệ thống lương thực toàn cầu dẫn đến mất môi trường sống và biến đổi khí hậu; và hệ thống tài chính đứng sau tất cả. Kích hoạt các bước ngoặt trong những hệ thống này sẽ giúp chúng chuyển đổi nhanh chóng theo hướng tốt hơn và giảm tác hại đối với khí hậu và thiên nhiên. Một khi vượt qua ngưỡng đó, thay đổi có thể diễn ra nhanh chóng khi kiến thức và công nghệ tiến bộ, các giải pháp trở nên rẻ hơn và dễ tiếp cận hơn, đồng thời mọi người học hỏi lẫn nhau. Đáng khích lệ là tiến bộ đã đang diễn ra, dù không phải ở mọi nơi và chưa đạt quy mô cần thiết, nhưng đủ để chứng minh rằng thay đổi là có thể.

Thế giới không thiếu các mục tiêu cho năm 2030. Điều còn thiếu là tốc độ thực hiện. Với Khung Đa dạng sinh học Toàn cầu, Các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc và Thỏa thuận Paris đã có, các chính phủ đã đồng ý về một lộ trình. Tập trung thực hiện đầy đủ các thỏa thuận này sẽ tạo điều kiện cho thay đổi hệ thống nhanh chóng.

Hệ thống năng lượng toàn cầu đã vượt qua một bước ngoặt, với quá trình chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng tái tạo đang tăng tốc. Dù còn xa mới hoàn tất, quá trình chuyển đổi này cho thấy thay đổi hệ thống nhanh chóng là có thể, mang lại bài học quý giá cho việc chuyển đổi cấp bách không kém của hệ thống lương thực và tài chính.

Hai mươi năm trước, năng lượng mặt trời chủ yếu được dùng trong vệ tinh và máy tính bỏ túi. Nay, đây là lựa chọn rẻ nhất để phát điện mới ở hầu hết các quốc gia. Các tấm pin mặt trời giá phải chăng đang cấp điện cho hộ gia đình nông thôn và cải thiện khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng lương thực, y tế. Công nghệ tái tạo đang thay thế nhiên liệu hóa thạch với tốc độ mà ít ai dự đoán được cách đây một thập kỷ.

Việc thay đổi hệ thống lương thực và tài chính đang diễn ra chậm hơn nhưng cũng không kém phần cấp bách. Để tiến tới bước ngoặt của hệ thống lương thực, chúng ta cần đạt các cột mốc quan trọng trong việc áp dụng sản xuất lương thực thân thiện với thiên nhiên và thấy những thay đổi rộng hơn trong nhu cầu tiêu dùng đối với thực phẩm lành mạnh và bền vững hơn, nhằm củng cố và thúc đẩy sự chuyển dịch này. Một số tiến bộ đang diễn ra với nỗ lực giải quyết tình trạng phá rừng do hàng hóa gây ra, và hơn 130 quốc gia đã có kế hoạch chiến lược quốc gia về chuyển đổi hệ thống lương thực, nhưng các cam kết chưa được chuyển thành chính sách và ưu đãi cần thiết để tăng tốc chuyển đổi.

Để tạo bước ngoặt cho hệ thống tài chính, sao cho nhiều dòng vốn chảy vào các hoạt động bảo vệ và phục hồi thiên nhiên hơn là các hoạt động gây hại, là một thách thức cơ bản. Đạt được bước ngoặt này đòi hỏi sự kết hợp giữa thay đổi quy định, cải cách trợ cấp và thay đổi cách ngành này đánh giá khí hậu và thiên nhiên như những rủi ro tài chính trọng yếu. Nếu ngay cả một phần số tiền hiện đang hướng vào các hoạt động gây hại được chuyển sang phục hồi môi trường, nó có thể thay đổi kinh tế của toàn bộ quá trình chuyển đổi.

Các chính phủ tham dự COP17 về đa dạng sinh học và COP31 về khí hậu đang có trước mắt cơ hội quan trọng để hợp tác nhằm tăng tốc các hành động cần thiết để kích hoạt những bước ngoặt tích cực và xây dựng khả năng chống chịu cho xã hội và nền kinh tế toàn cầu.

Bài học từ thành công bảo tồn

Ẩn trong bức tranh rộng lớn hơn về suy giảm đa dạng sinh học toàn cầu là những câu chuyện đầy cảm hứng về phục hồi loài. Quần thể rùa xanh và hổ đang phục hồi nhờ công tác bảo tồn tận tâm, quy tụ các chính phủ, cộng đồng và tổ chức.

Tạo ra thay đổi hệ thống cũng sẽ cần hành động từ tất cả chúng ta, từ chính phủ đến doanh nghiệp, tổ chức tài chính, cộng đồng địa phương và cá nhân. Chúng ta biết mình cần đạt được điều gì và những trở ngại cần vượt qua cùng nhau; nhiệm vụ hiện tại là tạo điều kiện để thay đổi tích cực tạo đà và bắt đầu tự củng cố.

Xây dựng sức mạnh và khả năng chống chịu cho hệ thống hỗ trợ tự nhiên của chúng ta sẽ đòi hỏi lòng dũng cảm để chuyển từ các nền kinh tế khai thác, lãng phí, tập trung vào lợi ích ngắn hạn sang các hệ thống bền vững và tái tạo vì lợi ích lâu dài của tất cả. Chúng ta có các mục tiêu, giải pháp và lộ trình để đạt được. Có thể sẽ có những thất bại trên đường đi, nhưng khoa học cho thấy thiên nhiên và khí hậu vẫn có thể phục hồi và thay đổi có thể xảy ra nhanh hơn chúng ta tưởng.

Quan điểm trong bài viết này là của tác giả và không nhất thiết phản ánh lập trường biên tập của Al Jazeera.