Phán quyết của ICJ về Rohingya sẽ thử thách cam kết của OIC

Trong nhiều năm, Tổ chức Hợp tác Hồi giáo (OIC) đặt đoàn kết Hồi giáo làm trọng tâm trong cách họ thể hiện vai trò của mình. Chín năm trước, quân đội Myanmar tàn sát dân thường Rohingya và khiến hàng trăm nghìn người phải rời bỏ nhà cửa. Cuộc bức hại chưa chấm dứt: người Rohingya vẫn không quốc tịch, đối mặt với bạo lực tiếp diễn và nguy cơ tử vong khi vượt biển. Suốt những năm đó, OIC đã tổ chức các hội nghị thượng đỉnh và thông qua nhiều nghị quyết, nhưng vẫn chưa bảo vệ được họ.

Khi tôi thành lập Mạng lưới Nhân quyền Burma cách đây 14 năm, tôi tin rằng nếu thu thập bằng chứng cẩn thận và đệ trình lên các thể chế có quyền hành động, họ sẽ hành động. Chúng tôi đã ghi lại lời khai của những người sống sót sau các vụ thảm sát. Chúng tôi đã tài liệu hóa việc phá hủy có hệ thống các làng Rohingya, việc tước quyền công dân và hành vi bỏ đói có chủ đích một dân tộc. Dù vậy, tình hình của người Rohingya phần lớn vẫn xấu đi. Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) dự kiến sẽ ra phán quyết vào cuối năm nay về việc liệu hành động của Myanmar có cấu thành tội diệt chủng hay không.

Đôi khi tôi tự hỏi liệu một phán quyết có thể giúp chấm dứt các hành vi tàn bạo hay không. Những người Rohingya sống sót đã đưa ra bằng chứng tại The Hague đã sống lại những khoảnh khắc tồi tệ nhất của cuộc đời trước các thẩm phán quốc tế vì họ tin rằng lời khai của mình sẽ có ý nghĩa. Nhiều người trong số họ vẫn ở Bangladesh, vẫn trong tình trạng lấp lửng, phụ thuộc vào viện trợ lương thực chỉ khoảng 7 USD mỗi người mỗi tháng. Cứ bảy người Rohingya cố vượt biển năm ngoái thì có một người được báo cáo là đã chết hoặc mất tích. Họ không được bảo vệ, và các chính phủ có thể làm nhiều hơn đã không làm.

Mọi người thường hỏi tôi tại sao chúng tôi tiếp tục. Tôi chưa bao giờ có câu trả lời thỏa đáng. Điều tôi biết là nếu không có hồ sơ về những hành vi tàn bạo này, việc phủ nhận chúng đã xảy ra sẽ trở nên dễ dàng hơn. Tôi tiếp tục vì sau khi nghe những lời kể và nhìn thấy bằng chứng, tôi không biết làm sao để quay lưng lại.

Chúng tôi đã công bố bằng chứng mà các chính phủ không muốn đối mặt, và chúng tôi gọi những hành vi tàn bạo đúng như bản chất của nó: diệt chủng. Nếu tòa án kết luận Myanmar phạm tội diệt chủng, đây sẽ là lần đầu tiên trong 80 năm lịch sử của ICJ, một quốc gia bị quy trách nhiệm về tội này.

Giờ đây tôi gửi thông điệp tới các ngoại trưởng OIC, những người sẽ nhóm họp tại Baghdad vào ngày 17 tháng 10. OIC đã ủng hộ vụ kiện này, và chính phủ các nước đã hỗ trợ nỗ lực buộc Myanmar chịu trách nhiệm về cách đối xử với người Rohingya. Nhiều người Rohingya, cùng nhiều người trong chúng tôi làm việc với họ, đã coi trọng những cam kết đó. Khi phán quyết đến, tôi dự đoán sẽ có các tuyên bố hoan nghênh và những lời hứa tái khẳng định trách nhiệm. Nhưng thêm một thông cáo nữa sẽ không bảo vệ được ai. Chính phủ các nước OIC nên từ chối cưỡng bức trục xuất người Rohingya về Myanmar, bảo vệ những người Rohingya đến lãnh thổ của mình, duy trì hỗ trợ cho người tị nạn ở Bangladesh và đồng ý về các biện pháp ngoại giao, kinh tế nhằm vào những kẻ chịu trách nhiệm về việc bức hại họ. Đây là những lựa chọn mà chính phủ các nước có thể thực hiện.

Cách đối xử với người Rohingya trên khắp khu vực rất khó dung hòa với những cam kết đó. Một số chính phủ nói về người Rohingya tại các cuộc họp quốc tế nhưng không dành sự bảo vệ tương tự cho những người đến biên giới của họ. Một chính phủ không thể vừa đòi Myanmar chịu trách nhiệm vừa đưa người ta trở lại vùng nguy hiểm.

Bangladesh đang tiếp nhận 1,2 triệu người Rohingya và đã chịu áp lực trong nhiều năm buộc phải đưa họ trở về. OIC cũng phải lên tiếng về các hành vi lạm dụng nhằm vào người Rohingya của các chính phủ ngoài tổ chức. Năm 2025, theo lời khai được Tổ chức Ân xá Quốc tế ghi nhận, nhà chức trách Ấn Độ đã cưỡng bức ít nhất 40 người Rohingya rời một tàu hải quân vào Biển Andaman, để mặc họ bơi về phía Myanmar. Nếu OIC không nói gì khi các chính phủ đẩy người Rohingya vào nguy hiểm như vậy, những chính phủ đó có rất ít lý do để thay đổi đường lối.

Gửi tới các tổ chức cộng đồng Rohingya đã tiếp tục làm việc, các nhà báo đưa tin bất chấp hạn chế tiếp cận, những người giúp đỡ người sống sót đưa lời khai ra các diễn đàn quốc tế, và những người vận động vẫn bám trụ với vấn đề này khi sự chú ý chính thức đã chuyển hướng, tôi chỉ có thể nói: các bạn đã làm công việc mà các chính phủ có quân đội và ngân khố lẽ ra không bao giờ nên giao lại cho các bạn. Bằng chứng các bạn lưu giữ giờ đây đã trở thành một phần của hồ sơ.

57 chính phủ nhóm họp tại Baghdad đã nhiều lần cam kết đoàn kết với người Rohingya và ủng hộ các nỗ lực buộc Myanmar chịu trách nhiệm về tội diệt chủng. Nhưng đoàn kết chẳng có ý nghĩa gì nếu không chuyển thành hành động. Một phán quyết từ The Hague sẽ không tự bảo vệ được người Rohingya. Những gì các chính phủ đó làm sau đó sẽ cho thấy sự ủng hộ của họ đối với vụ kiện có hệ quả vượt ra ngoài phòng xử án hay không.

Quan điểm trong bài viết này là của riêng tác giả và không nhất thiết phản ánh lập trường biên tập của Al Jazeera.