Pakistan áp đặt tình trạng khẩn cấp và quyền cai trị của thống đốc tại Khyber Pakhtunkhwa

Islamabad, Pakistan – Chính phủ liên bang Pakistan đã nắm quyền kiểm soát trực tiếp tỉnh Khyber Pakhtunkhwa, khu vực tây bắc vốn do đảng Pakistan Tehreek-e-Insaf (PTI) của cựu Thủ tướng Imran Khan – hiện đang bị giam giữ – điều hành từ năm 2013.

Hôm Chủ nhật, Tổng thống Asif Ali Zardari đã ký sắc lệnh theo đề nghị của Thủ tướng Shehbaz Sharif, ban bố tình trạng khẩn cấp và tuyên bố chính quyền tỉnh không còn khả năng hoạt động theo Hiến pháp – cơ sở pháp lý cho việc áp đặt quyền cai trị của thống đốc. Đến thứ Hai, Thứ trưởng Nội vụ Talal Chaudhry cho biết Thủ hiến tỉnh Sohail Afridi đã bị đưa đi giam giữ.

Tại cuộc họp báo ở Islamabad hôm Chủ nhật, Bộ trưởng Tư pháp Azam Nazeer Tarar nói: “Lý do cơ bản để ban bố tình trạng khẩn cấp là an ninh trật tự, chống khủng bố và bảo vệ người dân vô tội khỏi hậu quả khủng khiếp của các hoạt động khủng bố.” Cùng dự có Bộ trưởng Thông tin Ataullah Tarar, Bộ trưởng Nội vụ Mohsin Naqvi và các quan chức khác.

PTI đã bác bỏ động thái này. Quyết định được đưa ra sau khi các cuộc đàm phán giữa chính phủ liên bang và đảng này về kế hoạch tuần hành đến Islamabad đòi trả tự do cho cựu Thủ tướng Khan đổ vỡ.

Ai đang điều hành Khyber Pakhtunkhwa?

Theo quyết định của chính phủ, Thống đốc Faisal Karim Kundi sẽ đảm nhiệm các chức năng của chính quyền tỉnh. Kundi thuộc đảng Nhân dân Pakistan (PPP), đồng minh của chính phủ Thủ tướng Sharif.

Quốc hội – nơi Liên đoàn Hồi giáo Pakistan (Nawaz) của Sharif, PPP và các đồng minh chiếm đa số – sẽ tiếp nhận quyền hạn của hội đồng tỉnh, nơi PTI chiếm đa số. Sắc lệnh nêu rõ thủ hiến, các bộ trưởng, cố vấn, trợ lý đặc biệt và tổng chưởng lý “lập tức chấm dứt nhiệm vụ”.

Luật sư Hassan Abdullah Niazi tại Lahore, giảng viên Trường Khoa học Quản lý Lahore (LUMS), lại đưa ra cách giải thích khác. Ông nói với Al Jazeera: “Điều này không có nghĩa hội đồng tỉnh KP hay thủ hiến được bầu của tỉnh bị loại bỏ vĩnh viễn. Nó giống như việc coi họ không thể hoạt động cho đến khi tình trạng khẩn cấp được dỡ bỏ, và khi đó họ phải được phục hồi.”

Thống đốc Kundi sẽ được hỗ trợ bởi một hội đồng cố vấn gồm 11 thành viên. Quân đội, vốn đã được triển khai tại tỉnh, dự kiến sẽ hỗ trợ thống đốc và nhóm của ông duy trì an ninh trật tự.

Một lệnh liên bang riêng đã thiết lập ban thư ký cho 12 “huyện được chỉ định”, phần lớn nằm ở các khu vực bộ lạc cũ dọc biên giới Afghanistan. Cơ quan này do một thư ký trưởng bổ sung đứng đầu, với các mệnh lệnh có hiệu lực pháp lý tương đương chính quyền tỉnh.

Tại cuộc họp báo hôm Chủ nhật, Bộ trưởng Nội vụ Naqvi nói: “Không có tỉnh nào bị chia cắt. Chỉ là đây là những huyện bị chiến tranh tàn phá, cần thêm nguồn lực và sự tập trung vào lúc này, nên chúng được tách riêng.”

Lệnh này cũng nêu rõ quy định hiến pháp yêu cầu tách cơ quan tư pháp khỏi hành pháp “sẽ không được áp dụng” tại các huyện được chỉ định. Luật sư hiến pháp Rida Hosain tại Lahore nói với Al Jazeera: “Quy định hiến pháp buộc tách tư pháp khỏi hành pháp đã bị đình chỉ, cho phép các quan chức hành pháp thực hiện chức năng tư pháp.”

Vì sao chính phủ áp dụng cả hai biện pháp?

Điều 232 Hiến pháp Pakistan cho phép tổng thống ban bố tình trạng khẩn cấp khi an ninh bị đe dọa bởi “bất ổn nội bộ vượt quá khả năng kiểm soát của chính quyền tỉnh”. Điều 234 được áp dụng khi thống đốc báo cáo rằng một tỉnh không thể được điều hành theo Hiến pháp.

Sắc lệnh viện dẫn các vụ tấn công “khủng bố” với “cường độ bạo lực chưa từng có” và cho rằng chính quyền tỉnh “đã không thể hiện được trách nhiệm, ý chí và mong muốn đối phó thỏa đáng với hiểm họa khủng bố”.

Theo Viện Nghiên cứu Xung đột và An ninh Pakistan (PICSS), một tổ chức tư vấn độc lập có trụ sở tại Islamabad, ít nhất 1.066 vụ tấn công của phiến quân đã xảy ra tại Pakistan trong năm 2025, tăng từ 908 vụ năm 2024. PICSS ghi nhận 1.232 vụ tấn công trên toàn quốc trong chín tháng đầu năm 2026, vượt tổng số cả năm 2025. Phần lớn xảy ra tại Khyber Pakhtunkhwa và Balochistan ở tây nam.

Bộ trưởng Tư pháp Tarar nói: “Tình hình quá nghiêm trọng và đặc biệt đến mức các yêu cầu của cả hai điều khoản đều được đáp ứng, nên cả hai đều được viện dẫn.”

Bộ trưởng Thông tin Ataullah Tarar đi xa hơn, cáo buộc chính quyền tỉnh có liên hệ với các nhóm vũ trang. Ông nói: “Tất cả thành viên nội các đều nhất trí rằng chính quyền PTI ở KP thông đồng với khủng bố”, nhưng không đưa ra bằng chứng. Bộ trưởng Nội vụ Naqvi nói chính phủ có hàng chục bằng chứng chống lại chính quyền tỉnh, song chưa công bố.

Chủ tịch PTI Gohar Ali Khan đặt câu hỏi vì sao biện pháp được áp dụng trên toàn tỉnh nếu lo ngại an ninh chỉ tập trung ở một số huyện. Ông nói tại cuộc họp báo ở Islamabad: “Nếu có khủng bố và cần tình trạng khẩn cấp ở 12 huyện, thì tại sao lại áp đặt quyền cai trị của thống đốc trên toàn tỉnh?”

Lãnh đạo PTI Taimur Jhagra, cựu bộ trưởng tài chính tỉnh, bác bỏ cáo buộc. Ông nói với Al Jazeera: “Tất nhiên chính quyền tỉnh đang chống khủng bố. Chúng tôi nhận trách nhiệm về cuộc chiến chống khủng bố cả cá nhân lẫn tập thể. Nếu vấn đề là khủng bố, thì Balochistan lẽ ra phải được ban bố tình trạng khẩn cấp trước KP.”

Điều gì đã xảy ra từ Chủ nhật?

PTI cho biết Thủ hiến Sohail Afridi và các lãnh đạo đảng khác đang bị bắt giữ. Jhagra nói: “Chúng tôi biết thủ hiến, chủ tịch tỉnh Junaid Akbar, Chủ tịch Hội đồng Babar Swati và một số lãnh đạo khác đã bị giam. Chính phủ không tiết lộ họ đang ở đâu.”

Bộ trưởng Nội vụ Naqvi hôm Chủ nhật cũng ám chỉ rằng các nhân vật PTI có thể bị bắt giữ. Ông nói: “Chắc chắn, họ hoặc bất kỳ ai cần thiết cho an ninh trật tự, chúng tôi sẽ đưa vào diện bảo vệ. Nhưng những người bị truy nã sẽ bị bắt, còn những người khác sẽ được thả ngay khi an ninh trật tự được cải thiện.”

Bộ trưởng Thông tin Tarar, chuyển lời quan điểm của Naqvi tại cùng cuộc họp báo, cho biết một số nhân vật PTI đã bị đưa vào diện giam giữ phòng ngừa. PTI nói nhiều bộ trưởng và nghị sĩ tỉnh đã bị bắt giữ trước cả Chủ nhật.

Tổ chức giám sát internet NetBlocks báo cáo muộn ngày Chủ nhật rằng dữ liệu mạng cho thấy gián đoạn lớn về kết nối tại một số khu vực của tỉnh. Chính quyền các huyện Peshawar, Mardan, Swabi và Nowshera đã đóng cửa trường học và cao đẳng vào thứ Hai.

Trong khi đó, tại Punjab, các chị em gái của Imran Khan là Aleema Khan, Uzma Khan và Noreen Niazi đã bị bắt giữ từ ngày 20-21 tháng 9 theo luật trật tự công cộng cho phép giam giữ 30 ngày.

Các biện pháp có thể kéo dài bao lâu?

Các tỉnh đã bị đặt dưới quyền cai trị của thống đốc ít nhất tám lần kể từ năm 1949. Khyber Pakhtunkhwa, khi đó gọi là Tỉnh Biên giới Tây Bắc, từng trải qua điều này vào năm 1975 và 1994.

Do Tổng thống Zardari hành động mà không có nghị quyết của hội đồng tỉnh, Hiến pháp yêu cầu cả hai viện Quốc hội phải phê chuẩn tình trạng khẩn cấp trong vòng 10 ngày, tức trước ngày 21 tháng 10. Các phiên họp của Quốc hội và Thượng viện đã được triệu tập vào thứ Ba. Tình trạng khẩn cấp cũng phải được trình trước phiên họp chung của Quốc hội trong vòng 30 ngày. Nó sẽ hết hiệu lực sau hai tháng nếu không được phiên họp chung thông qua. Tuy nhiên, một khi được thông qua, Hiến pháp không đặt ra ngày kết thúc cố định. Tình trạng khẩn cấp vẫn có hiệu lực cho đến khi bị thu hồi hoặc đa số tổng số thành viên cả hai viện bỏ phiếu phản đối.

Quyền cai trị của thống đốc theo Điều 234 có giới hạn riêng. Quốc hội có thể gia hạn theo từng giai đoạn hai tháng, tối đa tổng cộng sáu tháng. Luật sư Hosain nhận định: “Các quy định về tình trạng khẩn cấp cho phép hành pháp đình chỉ một số quyền cơ bản, và không có giới hạn thời gian cố định cho việc tình trạng khẩn cấp có thể kéo dài, tạo điều kiện cho kiểm soát liên bang kéo dài.”

Chủ tịch PTI Gohar cho biết đảng sẽ thách thức các biện pháp này tại tòa án và trong các hội đồng. Ông nói: “Chúng tôi chưa chính thức hủy bỏ cuộc tuần hành dài ngày. Cuộc đấu tranh của chúng tôi, như tôi đã nói, chắc chắn sẽ tiếp tục.”