Ông Trump và ông Tập gặp nhau tại Bắc Kinh: Những vấn đề then chốt chi phối hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Trung

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã rời Washington tới Bắc Kinh để tham dự hội nghị thượng đỉnh với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, sau nhiều tuần nỗ lực không thành công của Mỹ nhằm thuyết phục Trung Quốc giúp đưa Iran trở lại bàn đàm phán và giảm căng thẳng xung quanh eo biển Hormuz.

Hai nhà lãnh đạo của hai nền kinh tế lớn nhất thế giới dự kiến sẽ gặp nhau trong hai ngày thứ Năm và thứ Sáu, trong chuyến thăm đầu tiên của ông Trump tới Trung Quốc kể từ năm 2017. Các cuộc hội đàm được cho là sẽ tập trung vào thương mại, Đài Loan, trí tuệ nhân tạo và cuộc chiến liên quan đến Iran.

Dưới đây là những vấn đề chính dự kiến sẽ chiếm ưu thế trong chương trình nghị sự của hội nghị thượng đỉnh.

Tại sao hội nghị thượng đỉnh Trump - Tập lại quan trọng?

Hội nghị thượng đỉnh Trump - Tập là cuộc gặp cấp cao giữa hai nhà lãnh đạo khi hai nền kinh tế lớn nhất thế giới đối mặt với căng thẳng gia tăng về thương mại, công nghệ, Đài Loan và cuộc chiến Iran.

Hội nghị đặc biệt quan trọng vì đây là chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên của một nhà lãnh đạo Mỹ trong gần một thập kỷ. Các cuộc đàm phán diễn ra trong bối cảnh bất ổn địa chính trị và kinh tế gia tăng. Dự kiến diễn ra sớm hơn trong năm nay, cuộc gặp đã bị trì hoãn vì cuộc chiến ở Iran.

Trước khi lên đường tới Bắc Kinh, ông Trump cho biết ông và ông Tập sẽ có một “cuộc nói chuyện dài” về Iran, mặc dù ông nhấn mạnh rằng thương mại vẫn sẽ là trọng tâm chính của chuyến thăm.

Salvador Santino Regilme, phó giáo sư và giám đốc chương trình quan hệ quốc tế tại Đại học Leiden, nhận định: “Thương mại vẫn có sức mạnh chính trị, đặc biệt là đối với ông Trump, bởi vì nó tạo ra một ngôn ngữ cạnh tranh mà cử tri có thể dễ dàng hiểu được. Tuy nhiên, xung đột sâu sắc hơn liên quan đến thứ bậc, tính hợp pháp và kiến trúc tương lai của trật tự toàn cầu.”

Ông Regilme nói thêm rằng cả hai nước vẫn bị khóa trong một mối quan hệ được định hình bởi sự cạnh tranh chiến lược và sự phụ thuộc kinh tế sâu sắc: “Mỹ vẫn phụ thuộc nhiều vào năng lực sản xuất và chi phí thấp của Trung Quốc, trong khi Trung Quốc phụ thuộc vào khả năng tiếp cận người tiêu dùng Mỹ, công nghệ, thị trường vốn và sự ổn định của nền kinh tế toàn cầu lấy đồng đô la làm trung tâm.”

“Đây là nghịch lý của sự cạnh tranh Mỹ - Trung: mỗi bên muốn có nhiều quyền tự chủ hơn, nhưng cả hai vẫn bị ràng buộc vào một cấu trúc phụ thuộc lẫn nhau mà không bên nào có thể dễ dàng phá bỏ mà không làm tổn hại đến chính mình.”

Các vấn đề lớn nhất tại hội nghị thượng đỉnh Trump - Tập

Các nhà phân tích cho rằng Mỹ và Trung Quốc bước vào hội nghị thượng đỉnh với những ưu tiên khác nhau.

Ông Trump dự kiến sẽ tập trung nhiều vào thương mại nhằm đạt được những thắng lợi kinh tế có thể trình bày trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11. Washington đã thúc ép Trung Quốc tăng mua hàng hóa Mỹ, bao gồm máy bay Boeing, thịt bò và đậu nành, đồng thời tìm kiếm hợp tác đầu tư và thương mại chặt chẽ hơn.

Trong khi đó, Bắc Kinh dự kiến sẽ thúc ép Mỹ nới lỏng các hạn chế đối với xuất khẩu chất bán dẫn tiên tiến và thu hồi các biện pháp hạn chế khả năng tiếp cận công nghệ sản xuất chip quan trọng của Trung Quốc. Đài Loan cũng có khả năng vẫn là một trong những vấn đề nhạy cảm và gây tranh cãi nhất tại hội nghị thượng đỉnh.

Ông Trump cũng cho biết ông dự định đề cập đến trường hợp của Jimmy Lai, ông trùm truyền thông Hong Kong và là nhân vật ủng hộ dân chủ đang bị bỏ tù, người đã bị kết án đầu năm nay theo luật an ninh quốc gia của Bắc Kinh.

Ngoài các tranh chấp song phương, hai nhà lãnh đạo cũng dự kiến sẽ thảo luận về cuộc chiến ở Iran, căng thẳng xung quanh eo biển Hormuz và những rủi ro ngày càng tăng liên quan đến trí tuệ nhân tạo.

Công nghệ so với đất hiếm

Công nghệ và chuỗi cung ứng dự kiến sẽ là một trong những vấn đề trọng tâm tại hội nghị thượng đỉnh, khi Washington và Bắc Kinh vẫn bị khóa trong cuộc chiến ngày càng mở rộng về chất bán dẫn và khoáng sản quan trọng.

Mỹ đã thắt chặt các hạn chế đối với chip tiên tiến và thiết bị sản xuất chip vào Trung Quốc, cho rằng các biện pháp này là cần thiết để làm chậm sự phát triển quân sự và AI của Bắc Kinh.

Trung Quốc, mặt khác, kiểm soát khoảng 90% hoạt động tinh chế đất hiếm toàn cầu, những vật liệu thiết yếu cho chất bán dẫn, xe điện, thiết bị quân sự và điện tử, và đã đáp trả bằng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chặt chẽ hơn đối với một số khoáng sản quan trọng.

Bắc Kinh dự kiến sẽ thúc đẩy giảm các hạn chế công nghệ của Mỹ, trong khi Washington muốn Trung Quốc nối lại các chuyến hàng đất hiếm và khoáng sản quan trọng sau khi các biện pháp kiểm soát xuất khẩu làm gián đoạn một số lĩnh vực ô tô và hàng không vũ trụ của Mỹ.

Chiến tranh Iran và eo biển Hormuz

Cuộc chiến Iran dự kiến sẽ là một trong những vấn đề được theo dõi chặt chẽ nhất tại hội nghị thượng đỉnh.

Các nhà phân tích dự đoán Washington sẽ thúc ép Bắc Kinh sử dụng ảnh hưởng của mình đối với Tehran, đặc biệt là khi Trung Quốc vẫn là nước mua dầu Iran lớn nhất, chiếm hơn 80% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran. Các quan chức Mỹ cũng đã kêu gọi Trung Quốc ủng hộ các nỗ lực mở lại và bảo vệ eo biển Hormuz, một tuyến đường quan trọng đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Xung đột cũng làm gia tăng áp lực lên nền kinh tế và an ninh năng lượng của Trung Quốc. Khoảng một nửa lượng dầu thô nhập khẩu của Trung Quốc đến từ Trung Đông, trong khi sự gián đoạn ở Vịnh Ba Tư khiến vận tải thương mại dễ bị tấn công và chậm trễ.

Dan Grazier, thành viên cấp cao và giám đốc chương trình Cải cách An ninh Quốc gia tại Trung tâm Stimson, cho biết: “Tôi không nghi ngờ gì rằng ông Trump sẽ ít nhất cố gắng tranh thủ ông Tập Cận Bình gây áp lực để người Iran quay trở lại bàn đàm phán và đồng ý một giải pháp.”

Các chuyên gia cho rằng Iran có thể là một trong số ít lĩnh vực mà lợi ích của Mỹ và Trung Quốc trùng nhau, vì cả hai nước đều được hưởng lợi từ dòng năng lượng ổn định qua Vịnh Ba Tư.

Gregory Poling, giám đốc và thành viên cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận định: “Cả hai bên đều muốn thấy eo biển được mở cửa.” Tuy nhiên, ông lưu ý Bắc Kinh khó có thể liên kết quá chặt chẽ với cách tiếp cận của Washington đối với Tehran.

Trong khi Trung Quốc muốn vận chuyển qua eo biển Hormuz được khôi phục, ông Poling lập luận rằng áp lực ngoại giao và chiến lược do sự gián đoạn tạo ra đang đè nặng lên Washington nhiều hơn: “Không phải Trung Quốc bị làm nhục ở eo biển... Mà là Mỹ.”

Đài Loan: Một vấn đề mang tính sống còn

Đài Loan dự kiến sẽ là một trong những vấn đề nhạy cảm nhất, với việc Bắc Kinh liên tục cảnh báo rằng đây là nguồn gốc lớn nhất của căng thẳng trong quan hệ Mỹ - Trung.

Trung Quốc tuyên bố hòn đảo tự trị này là một phần lãnh thổ của mình và đã gia tăng áp lực quân sự lên Đài Loan trong những năm gần đây thông qua các hoạt động không quân và hải quân thường xuyên xung quanh đảo.

Căng thẳng gia tăng hơn nữa dưới thời Tổng thống Đài Loan William Lai Ching-te, người mà Bắc Kinh chỉ trích gay gắt vì đảng của ông coi Đài Loan đã là một quốc gia có chủ quyền.

Mỹ chính thức công nhận Trung Quốc đại lục là Trung Quốc nhưng về mặt pháp lý bị ràng buộc theo Đạo luật Quan hệ Đài Loan để hỗ trợ khả năng tự vệ của Đài Loan, một chính sách từ lâu đã làm phẫn nộ Trung Quốc. Washington đã phê duyệt hàng chục tỷ đô la bán vũ khí cho Đài Loan trong những năm qua, bao gồm một gói trị giá 11 tỷ USD được công bố vào năm ngoái, và ông Trump gần đây cho biết ông đã thảo luận vấn đề này với ông Tập trước thềm hội nghị thượng đỉnh.

Các nhà phân tích cho biết Đài Loan sẽ theo dõi chặt chẽ những gì ông Trump và ông Tập nói công khai sau hội nghị thượng đỉnh, đặc biệt là về quốc phòng và bán vũ khí.

“Điều quan trọng là từ ngữ chính xác,” ông Regilme nói. “Liệu ông Trump có tái khẳng định hỗ trợ cho quốc phòng Đài Loan, liệu ông có tỏ ra mơ hồ về bán vũ khí hay không, và liệu ông có tạo ra bất kỳ khoảng trống hùng biện nào để ông Tập tuyên bố rằng Washington đang kiềm chế Đài Bắc hay không.”

Ông Regilme cho biết Bắc Kinh có khả năng sẽ thúc đẩy các giới hạn đối với việc bán vũ khí của Mỹ và các hạn chế chính trị mạnh mẽ hơn đối với Đài Loan, đồng thời không khuyến khích bất kỳ động thái nào hướng tới độc lập chính thức. Đồng thời, Đài Bắc lo sợ mình có thể trở thành một phần của một thỏa thuận địa chính trị rộng lớn hơn giữa Washington và Bắc Kinh.

“Trong chính trị các cường quốc, những từ ngữ nhỏ thường mang hậu quả lớn, đặc biệt là đối với những người mà sự sống còn phụ thuộc vào sự tín nhiệm của người khác,” ông Regilme nói thêm.

Thuế quan

Thương mại cũng được dự đoán sẽ là một điểm vướng mắc sau nhiều năm xích mích giữa Mỹ và Trung Quốc về thuế quan và cạnh tranh kinh tế.

Tranh chấp thương mại mới nhất leo thang vào năm ngoái khi ông Trump áp thuế quan mới đối với hàng hóa Trung Quốc. Trung Quốc đáp trả bằng thuế quan của riêng mình.

Vào thời điểm căng thẳng cao điểm, thuế quan đối với một số hàng hóa đã vượt quá 100%, làm dấy lên lo ngại về tác động đối với thương mại toàn cầu và chuỗi cung ứng.

Hai nước sau đó đã đồng ý tạm thời hạ nhiệt căng thẳng thông qua một thỏa thuận ngừng bắn thương mại đạt được trong các cuộc đàm phán tại Hàn Quốc. Theo thỏa thuận, Trung Quốc đồng ý mua nhiều sản phẩm nông nghiệp của Mỹ hơn, bao gồm đậu nành, trong khi Washington rút lại một số mức thuế.

Kết quả thành công đối với ông Trump và ông Tập là gì?

Các nhà phân tích cho biết một kết quả thành công đối với ông Trump có khả năng cần phải dễ thấy và dễ bán về mặt chính trị trong nước. Điều đó có thể bao gồm việc Trung Quốc mua hàng hóa Mỹ, tiến triển về thuế quan, hợp tác về Iran hoặc tiến bộ về xuất khẩu đất hiếm.

“Phong cách chính sách đối ngoại của ông Trump đặt giá trị to lớn vào việc trình diễn công khai các thỏa thuận, vì vậy hình ảnh thành công có thể quan trọng gần như nội dung thực chất,” ông Regilme nói.

Đối với ông Tập, thành công có nghĩa là duy trì sự ổn định mà không tỏ ra khuất phục Washington, đồng thời đảm bảo khả năng dự đoán kinh tế lớn hơn và sự công nhận Trung Quốc là một cường quốc toàn cầu.

“Một thỏa thuận thương mại toàn diện có vẻ khó xảy ra vì những nguyên nhân cạnh tranh cấu trúc vẫn chưa được giải quyết,” ông Regilme nói thêm.

Thay vào đó, một thỏa thuận hạn chế có nhiều khả năng hơn, có khả năng liên quan đến tạm dừng thuế quan, cam kết mua hàng, thỏa thuận đất hiếm hoặc một khuôn khổ cho các cuộc đàm phán trong tương lai.

“Một thỏa thuận như vậy sẽ quản lý sự cạnh tranh một cách tạm thời, trong khi vẫn để nguyên vấn đề sâu xa hơn: hai nền kinh tế vẫn phụ thuộc lẫn nhau, nhưng chính phủ của họ ngày càng coi sự phụ thuộc đó là một mối nguy hiểm chiến lược.”