Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển ngày 7/10 công bố giải Nobel Hóa học 2026 thuộc về hai nhà khoa học Henri Kagan, 95 tuổi, người Pháp, và Kenso Soai, 76 tuổi, người Nhật Bản.
Hai ông được vinh danh "vì phát hiện về hiệu ứng phi tuyến tính và tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng". Công trình của họ cho thấy các phản ứng hóa học có thể được điều khiển để ưu tiên tạo ra một dạng ảnh gương phân tử duy nhất — yếu tố then chốt đối với các nhà hóa học thiết kế phản ứng phục vụ sản xuất dược phẩm.
Nhiều phân tử thiết yếu cho sự sống tồn tại ở hai dạng là ảnh gương của nhau, giống như bàn tay trái và bàn tay phải. Tuy nhiên, sinh vật sống gần như chỉ sử dụng một dạng duy nhất, hiện tượng gọi là "đồng phân bàn tay" (homochirality) — bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp nghĩa là "bàn tay" — đã khiến giới hóa học bối rối hơn một thế kỷ qua.
"Dạng bàn tay trái của một loại thuốc có thể gây một tác dụng, còn dạng bàn tay phải có thể gây tác dụng khác, do đó chúng ta cần các phương pháp để điều chế chúng một cách chọn lọc", Peter Somfai, thành viên Ủy ban Nobel Hóa học, cho biết.
"Trong quá trình phát triển những phương pháp như vậy, những phát hiện của các nhà khoa học đoạt giải năm nay có vai trò quan trọng. Họ đã cung cấp những công cụ mạnh mẽ cho mục tiêu đó", ông Somfai nói.
Heiner Linke, chủ tịch ủy ban, nhận định hai nhà khoa học đã đưa ra "lời giải cho một bí ẩn hóa học tồn tại hơn một thế kỷ: làm thế nào đồng phân bàn tay có thể hình thành một cách tự nhiên", đồng thời gọi các phản ứng hóa học họ phát triển là "ngoạn mục".
'Ngày phấn khích nhất'
Phát biểu qua điện thoại tại cuộc họp báo công bố giải, ông Soai cho biết ông đang đi mua sắm thì nhận được tin.
"Đây là ngày phấn khích nhất trong cuộc đời tôi. Tôi rất vui khi được chia sẻ giải thưởng này với Giáo sư Henri Kagan", ông nói thêm.
Năm ngoái, giải Nobel Hóa học được trao cho các nhà khoa học Susumu Kitagawa, Richard Robson và Omar Yaghi nhờ phát triển cái gọi là khung hữu cơ kim loại — những cấu trúc phân tử có thể giúp giải quyết các thách thức như biến đổi khí hậu và tình trạng thiếu nước ngọt.
Giải Nobel Hóa học luôn là giải thứ ba được công bố trong tuần lễ Nobel, sau các giải về y học và vật lý. Giải Nobel Văn học sẽ được công bố vào thứ Năm, trong khi giải Hòa bình được mong chờ sẽ đến vào thứ Sáu.
Được thành lập theo di chúc của nhà phát minh kiêm doanh nhân người Thụy Điển Alfred Nobel, các giải thưởng cho thành tựu trong khoa học, văn học và hòa bình đã được trao từ năm 1901, với một vài gián đoạn chủ yếu do các cuộc chiến tranh thế giới.
Nobel, vốn là một nhà hóa học, đã tích lũy khối tài sản khổng lồ trong thế kỷ 19 từ các phát minh chủ yếu gắn với chiến tranh, đáng chú ý nhất là thuốc nổ dynamite. Giải kinh tế là phần bổ sung sau này, do ngân hàng trung ương Thụy Điển tài trợ.
