Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển ngày thứ Ba công bố giải Nobel Vật lý 2026 thuộc về nhà vật lý người Bỉ Francis Halzen, ghi nhận vai trò trung tâm của ông trong việc xây dựng Đài quan sát Neutrino IceCube tại Nam Cực — thiết bị khổng lồ chuyên bắt các hạt neutrino, hay còn gọi là “hạt ma” từ không gian, mà giới khoa học cho rằng có thể cung cấp manh mối về quá trình tiến hóa của vũ trụ.
Phát biểu qua điện thoại từ Italy trong cuộc gọi được phát trực tiếp tại họp báo công bố giải, Halzen nói: “Đó là một bất ngờ lớn, và rõ ràng tôi không hề mong đợi điều này.” Ông cho biết trước đó từng có dự đoán ông sẽ đoạt giải Nobel, nhưng thông báo lần này vẫn khiến ông cảm thấy “kỳ lạ”.
“Tôi đang thực hiện một đề xuất, và hy vọng giải thưởng này sẽ giúp đề xuất đó được phê duyệt”, nhà vật lý 82 tuổi nói, khiến khán phòng bật cười.
Thông tin từ vũ trụ
Theo Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển, các tương tác neutrino mà đài quan sát thu được cung cấp thông tin về cách các neutrino năng lượng cao hình thành, thậm chí có thể hé lộ những hiện tượng chưa từng được biết tới.
Neutrino gần như không có khối lượng và không mang điện tích, nên có thể xuyên qua các hành tinh, ngôi sao và cơ thể người mà không bị biến đổi. Chính đặc tính này khiến chúng trở nên hiếm và khó bắt. Ước tính mỗi giây có khoảng 100 nghìn tỷ neutrino từ Mặt Trời và vũ trụ đi xuyên qua cơ thể con người.
Halzen lần đầu đề xuất dự án IceCube vào năm 1988, khi nhận ra lớp băng trong suốt bên dưới Nam Cực có thể đóng vai trò như một máy dò. Trong trường hợp hiếm hoi một neutrino va chạm với hạt nhân nguyên tử, nó tạo ra một tia sáng lóe lên mà các cảm biến đặt sâu dưới băng có thể ghi nhận.
Richard Fitzgerald, tổng biên tập tạp chí Physics Today, nhận xét dù hàng trăm người tham gia xây dựng đài quan sát, công trình này “khởi đầu từ một người”. Ông cũng lưu ý giải Nobel Vật lý những năm gần đây hiếm khi chỉ trao cho một cá nhân.
“Mọi người đã cùng ông theo đuổi hành trình tìm kiếm những sứ giả neutrino này. Sứ giả ấy mang thông tin từ vũ trụ”, thành viên hội đồng Eva Olsson nói tại họp báo. “Họ đã mở ra cánh cửa tới những thiên hà xa xôi và cho chúng ta biết về các quá trình trong những ngôi sao phát nổ.”
Eva Lindroth, nhà nghiên cứu tại Stockholm và thành viên Hội đồng Nobel, nói với Al Jazeera rằng đài quan sát của Halzen đã giúp giới khoa học hiểu rõ hơn về các hạt năng lượng cao. “Điều thú vị với neutrino là chúng đi thẳng tới chúng ta”, bà nói. “Nhờ vậy, cuối cùng chúng ta có thể hiểu được những nguồn phát hạt năng lượng cao này, hiểu thêm về cách các thực thể trong vũ trụ hình thành, chẳng hạn như cách các thiên hà hình thành và vai trò của lỗ đen trong quá trình đó.”
Bà Lindroth bổ sung: “Nó mang đến một cách mới để nghiên cứu vũ trụ. Chúng cung cấp cho chúng ta những thông tin mà không cách nào khác có được.”
Giải thưởng năm ngoái được trao cho John Clarke, Michel Devoret và John Martinis nhờ các thí nghiệm về vật lý lượng tử.
Hôm thứ Hai, giải Nobel Y sinh đã được trao cho hai nhà khoa học Mỹ với những phát hiện giúp giải thích cách bộ não hoạt động. Giải Nobel Hóa học sẽ được công bố tiếp theo vào thứ Tư tại Stockholm.
Các nhà đoạt giải Nobel sẽ nhận giải trong lễ trao thưởng ngày 10/12, đánh dấu ngày mất của nhà hóa học Thụy Điển Alfred Nobel, người sáng lập giải thưởng, với sự tham dự của thành viên các hoàng gia Thụy Điển và Na Uy.
