Người Iran xoay xở chuyển tiền ra nước ngoài giữa vòng vây trừng phạt

Tehran, Iran – Nhiều thập kỷ bị trừng phạt quốc tế đã hạn chế nghiêm trọng khả năng tiếp cận hệ thống tài chính toàn cầu của Iran, khiến các giao dịch xuyên biên giới trở nên khó khăn với cả cá nhân lẫn doanh nghiệp. Các biện pháp trừng phạt còn gia tăng trong bối cảnh cuộc chiến hiện nay giữa Mỹ - Israel và Iran.

Không thể dựa vào ngân hàng thông thường cho các giao dịch quốc tế, nhiều người Iran đã chuyển sang những kênh thay thế để thanh toán hàng hóa, dịch vụ ở nước ngoài. Mỗi kênh đều giúp vượt qua một phần hạn chế, nhưng đều kèm theo chi phí và rủi ro, thường không đạt được mức an toàn, độ tin cậy và hiệu quả như một hệ thống ngân hàng quốc tế vận hành bình thường.

Mạng lưới đổi tiền và công ty trung gian

Một kênh tài chính thay thế là dựa vào các mạng lưới đổi tiền hoạt động xuyên biên giới — một hệ thống phi chính thức kết nối những người cần nội tệ ở Iran với những người cần ngoại tệ ở nước ngoài. Bằng cách cân đối hai nhu cầu đối lập này, giao dịch có thể được thanh toán mà tiền không nhất thiết phải chuyển trực tiếp giữa các tài khoản ngân hàng Iran và nước ngoài.

Còn có những phương thức tương tự khác. Các công ty trung gian cung cấp dịch vụ tương tự giới đổi tiền: khách hàng trả nội tệ tại Iran, còn công ty hoặc đối tác ở nước ngoài thu xếp thanh toán cho nhà cung cấp nước ngoài bằng đồng tiền tự do chuyển đổi, sử dụng nguồn tiền đang giữ ở nước ngoài.

Việc dùng giới đổi tiền hay công ty trung gian có thể giúp bù đắp khoảng trống tiếp cận ngân hàng quốc tế, nhưng cả hai thường kéo theo phí bổ sung, chi phí tỷ giá, sự chậm trễ và độ phức tạp cao hơn.

Một số người Iran không giao dịch với công ty mà dựa vào thỏa thuận riêng với cá nhân, kể cả người không quen biết, để chuyển tiền qua biên giới. Những thỏa thuận này có thể là giải pháp thiết thực khi các kênh chính thức không khả dụng, song phụ thuộc nặng vào lòng tin thay vì các bảo đảm có thể cưỡng chế thực thi.

“Giao dịch đòi hỏi những người xa lạ phải tin nhau để thực hiện thương vụ mà không có giấy tờ pháp lý hay bằng chứng nào,” Reza, một quản lý công nghệ thông tin người Iran ở Đức, người không muốn nêu đầy đủ tên, cho biết. “Nó hoàn toàn dựa vào lòng tin, và bất kỳ bên nào cũng có thể rút lui bất cứ lúc nào, khiến bên còn lại mất tiền.”

Theo chuyên gia thương mại Iran Ashkan Bahrami, các phương thức được dùng — dù qua công ty hay cá nhân — đều phi chính thức và không phải là lựa chọn an toàn nhất. “Chúng tôi phải dùng hệ thống trao đổi và chuyển tiền phi chính thức cho thương mại quốc tế, kéo theo rủi ro như mất tiền, lừa đảo và chi phí chuyển tiền cao,” ông nói.

Các mạng lưới này cũng dễ bị tổn thương trước các cú sốc địa chính trị. Một số mạng lưới hoạt động qua các nước vùng Vịnh đã bị gián đoạn vì chiến sự, làm tăng thêm mức độ bất định cho doanh nghiệp và cá nhân phụ thuộc vào chúng.

Con đường tiền mã hóa

Tiền mã hóa từng mở ra một lối đi khác, cho phép người dùng chuyển tài sản mà không cần dựa vào ngân hàng thông thường. Nhưng ngay cả loại tài sản số này cũng không mang lại lối thoát hoàn toàn đáng tin khỏi trừng phạt. Đầu năm nay, Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ đã trừng phạt một số sàn giao dịch tiền mã hóa lớn của Iran, gồm Nobitex, Wallex, Bitpin và Ramzinex.

Alireza Yaghoubi, chủ tịch hội đồng Hiệp hội FinTech Iran, cảnh báo các giao dịch tiền mã hóa có thể bị truy vết, “và những điều rất xấu có thể xảy ra, chẳng hạn lệnh trừng phạt áp lên nhiều ví Iran, dù ví thuộc cá nhân, Ngân hàng Trung ương hay tổ chức khác”.

Khả năng bị trừng phạt, cộng với tình trạng gián đoạn internet định kỳ, khiến tiền mã hóa trở thành lựa chọn bấp bênh.

Chậm trễ nhập khẩu

Với doanh nghiệp nhập hàng hóa vật chất, thách thức không chỉ nằm ở khâu thanh toán. Các gián đoạn và hạn chế liên quan chiến sự, đặc biệt sau lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ nhằm vào Iran, đã làm phức tạp việc vận chuyển, kéo dài thời gian giao hàng và gia tăng bất định về thời điểm hàng cập bến.

Arghavan Ghazanfari, tổng giám đốc Aron Trading Group, mô tả mức độ gián đoạn mà giới nhập khẩu phải đối mặt khi sử dụng cảng Thượng Hải ở Trung Quốc — đầu mối lớn cho hàng hóa vận chuyển tới Iran.

“Thời gian vận chuyển trước đây là 26 ngày. Nhưng khi nay kéo dài tới 102 hoặc thậm chí 120 ngày, khách hàng buộc phải cân nhắc lại việc nhập khẩu,” Ghazanfari nói. “Đáng tiếc là vấn đề chính hiện nay là các tuyến cung ứng của chúng tôi đang dần bị cắt đứt.”

Và ngay cả khi người Iran tìm được cách thanh toán ở nước ngoài — và chấp nhận chờ đợi để nhận hàng — vẫn còn một vấn đề khác: liệu họ có đủ khả năng chi trả cho thứ mình muốn mua hay không.

Đồng rial Iran mất giá liên tục đã bào mòn mạnh sức mua. So với đồng USD, tiền Iran đã giảm hơn 10% giá trị trong một tháng qua, hơn 55% trong một năm qua và gần 90% trong năm năm qua.

Và chưa có nhiều dấu hiệu cho thấy áp lực sẽ sớm dịu bớt.

Trước viễn cảnh xung đột leo thang thêm và triển vọng kinh tế nước này còn nhiều bất định, câu hỏi với nhiều người Iran không chỉ là chuyển tiền qua biên giới bằng cách nào, mà còn là họ có thể tiếp tục xoay xở trong một hệ thống tài chính ngày càng thắt chặt được bao lâu, và cái giá phải trả là gì.