Người Iran lao đao giữa cơn bão giá do chiến tranh với Mỹ

Tehran, Iran – Anh Saeed, một giáo viên tiểu học 26 tuổi tại Tehran, đang cố tìm một công việc được trả lương tốt hơn sau nhiều tháng xảy ra chiến tranh với Mỹ và lệnh phong tỏa hải quân tại các cảng của Iran.

“Nhìn vào tình trạng các tin tuyển dụng trên mạng hay ngoài đời, bạn sẽ hiểu vì sao nhiều người trẻ cảm thấy đi làm cũng chẳng ích gì. Nhưng chi phí sinh hoạt thì không biến mất”, Saeed nói với Al Jazeera.

Theo anh, những người làm giáo viên, thu ngân, nhân viên bán hàng có mức lương tháng dưới 200 triệu rial (khoảng 107 USD theo tỷ giá hiện tại), thậm chí nhiều công việc còn thấp hơn cả mức lương tối thiểu cơ bản hàng tháng khoảng 166 triệu rial (88 USD).

“Nhiều nhà tuyển dụng không đóng bảo hiểm, bắt làm 12 tiếng mỗi ngày, có khi sáu ngày mỗi tuần. Họ cũng viện đủ mọi lý do để trừ lương bất cứ khi nào có thể, biết rằng bạn không có nhiều lựa chọn”, Saeed chia sẻ.

Saeed có bằng thạc sĩ văn học Ba Tư, nhưng cho biết nhiều người Iran như anh hiện thường xuyên tìm kiếm mọi cơ hội việc làm, bất kể đúng chuyên môn hay kinh nghiệm, vì việc kiếm tiền trang trải bữa ăn đang ngày càng khó khăn.

Với người lao động hưởng lương tối thiểu cùng hỗ trợ của chính phủ, 1 kg thịt cừu hiện tiêu tốn khoảng 10% thu nhập cả tháng, trong khi 10 kg gạo Iran có thể chiếm hơn 1/5. Chưa kể chi phí nhà ở tăng nhanh, điện nước, đi lại và y tế.

Khi chính phủ phê duyệt mức tăng 60% lương tối thiểu cơ bản vào cuối năm dương lịch Iran hồi tháng 3, chi phí cho một gói hàng hóa thiết yếu của một hộ gia đình công nhân trung bình 3,3 người được ước tính là 430 triệu rial (230 USD).

Thời điểm đó, các cú sốc kinh tế từ cuộc chiến của Mỹ-Israel nhằm vào Iran đang lan rộng, cùng với hai lần chính phủ ngắt kết nối Internet, trong đó có một lần trong cuộc biểu tình toàn quốc tháng 1 khiến hàng nghìn người thiệt mạng. Những yếu tố đó chỉ càng làm trầm trọng thêm các vấn đề kinh niên của nền kinh tế Iran vốn xuất phát từ nhiều thập kỷ tham nhũng, quản lý yếu kém cùng các lệnh trừng phạt của Mỹ và Liên Hợp Quốc.

Hàng triệu người trên khắp Iran đang chật vật duy trì cuộc sống, nhưng nền kinh tế dù bị ảnh hưởng nặng nề vẫn chưa sụp đổ sau hơn 5 tháng chiến tranh.

Quốc gia giàu tài nguyên với hơn 92 triệu dân này đã phát triển một nền kinh tế tương đối đa dạng so với một nước xuất khẩu dầu lớn, khi chính quyền nhiều thập kỷ qua dựa vào tự cung tự cấp khi đối mặt với các lệnh cấm vận kinh tế và đối đầu với Mỹ, Israel và phương Tây.

Nhưng người dân Iran đang cảm nhận trực tiếp tác động của các lệnh trừng phạt và cuộc chiến hiện tại. Theo báo cáo mới nhất của Trung tâm Thống kê Iran công bố cuối tháng 7, lạm phát so với cùng kỳ năm trước vào khoảng 88%.

Lạm phát lương thực ở mức hơn 128% so với một năm trước, nghĩa là cùng một rổ thực phẩm có giá gấp khoảng 2,28 lần so với tháng 7/2025. Trong các nhóm thực phẩm chính, lạm phát so với cùng kỳ ở mức 261% đối với dầu mỡ; 147% đối với sữa, phô mai và trứng; và 145% đối với thịt và gia cầm.

Trong khi giá cả tăng với tốc độ chưa từng thấy trong hơn 8 thập kỷ, việc làm cũng bị mất ở hầu hết các ngành công nghiệp trong năm 2026. Tỷ lệ thất nghiệp ở thanh niên là 23,4% trong mùa xuân, tăng 3,7% so với cùng kỳ năm ngoái, Trung tâm Thống kê cho biết.

Tỷ lệ thất nghiệp chung trong cùng kỳ là 9,1%, nhưng tỷ lệ tham gia lao động chỉ ở mức 40%, nghĩa là hầu hết người trong độ tuổi lao động hoạt động ngoài lực lượng lao động chính thức, nhiều người làm công việc bấp bênh, phi chính thức.

Ngay cả những người có tài sản và công việc kinh doanh cũng đang gặp khó khăn trong nền kinh tế Iran đang suy yếu. Anh Yashar, 38 tuổi, đồng sở hữu một cửa hàng tạp hóa ở Lahijan, miền bắc Iran cùng mẹ, cho biết họ cũng sở hữu nhà và một cửa hàng nhỏ thứ hai cho thuê.

“Nhìn từ bên ngoài có vẻ chúng tôi khá giả, nhưng với chúng tôi thì ngược lại, vì tiền thuê nhà và lương hưu của mẹ tôi chỉ đủ trang trải các chi phí cơ bản, chưa nói đến việc mua sắm thêm hay tiết kiệm. Việc buôn bán ở cửa hàng rất ế ẩm. Chúng tôi luôn thiếu tiền để nhập hàng tiếp theo”, anh nói.

Khó khăn còn kéo dài

Tổng thống Masoud Pezeshkian tuần trước cho biết chiến tranh và lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng phía nam Iran đã làm tăng chi phí cho chính phủ vốn đang thiếu hụt ngân sách của ông.

“Chúng tôi từng có thể bán dầu, giờ thì không. Họ cũng tấn công và phá hủy một số nhà máy của chúng tôi, vì vậy chúng tôi không thể thu thuế như trước. Chúng tôi cũng phải chi trả để giữ cho chúng hoạt động và nền kinh tế có thể xoay chuyển”, ông nói.

Chính quyền của Pezeshkian cũng đang cân nhắc tăng giá xăng dầu đáng kể sau một đợt tăng hồi tháng 12 cũng như thắt chặt hạn mức nhiên liệu hàng tháng cho xe cá nhân, nhưng đã thận trọng vì các đợt tăng giá trước đây từng góp phần gây ra các cuộc biểu tình trên toàn quốc.

Pezeshkian và một số quan chức cấp cao khác đã ủng hộ giải pháp ngoại giao với Washington, nhưng chưa có thỏa thuận với Mỹ trong thời gian ngắn, ngay cả khi các cuộc đàm phán với Oman và các bên trung gian về sắp xếp vận chuyển qua eo biển Hormuz vẫn tiếp tục.

Khi chính quyền chuẩn bị cho một vòng xung đột tiềm tàng khác trên tuyến đường thủy chiến lược, người dân Iran tiếp tục phải trả giá đắt nhất trong số các bên bị ảnh hưởng ở khắp nơi.

Chị Ladan, 28 tuổi, làm công việc văn phòng ở Tehran nhưng cũng bán đồ trang sức trên Instagram để kiếm thêm thu nhập, cho biết việc tất bật có lúc cũng vô nghĩa vì không mang lại triển vọng tăng trưởng bền vững.

Chị kể với Al Jazeera rằng tuần trước, chị chỉ kiếm được khoảng 20 triệu rial (chưa đến 11 USD) lợi nhuận sau khi hoàn tất hơn một chục đơn hàng trực tuyến.

“Tôi đã quá mệt mỏi với mọi thứ. Dù sống với bố mẹ và không phải trả tiền thuê nhà, tôi vẫn không thể mua nổi một chiếc xe Pride vì cuối cùng, tôi kiếm tiền bằng rial”, chị nói, đề cập đến mẫu xe nội địa rẻ nhất, thường bị người Iran gọi là “cỗ xe tử thần” vì tiêu chuẩn an toàn kém. Giá xe này lên tới 10 tỷ rial (5.350 USD).