Ngày Phụ nữ Nam Phi tròn 70 tuổi: Bình đẳng vẫn ngoài tầm với

Ngày 9/8 hằng năm, người dân Nam Phi lại ngân vang bài hát biểu tình nổi tiếng: “Các ngươi đã đánh vào phụ nữ, tức là đã đánh vào đá tảng!”. Câu hát gợi nhớ cuộc tuần hành lịch sử cách đây đúng 70 năm – sự kiện đã làm nên Ngày Phụ nữ Nam Phi.

Năm 1956, 20.000 phụ nữ đã tuần hành đến Tòa nhà Liên bang ở Pretoria để phản đối việc chế độ phân biệt chủng tộc apartheid mở rộng “luật giấy thông hành” cho phụ nữ gốc Phi. Vào thời điểm đó, đàn ông da đen đã phải chịu sự sỉ nhục khi mang giấy thông hành; việc áp dụng luật này lên phụ nữ đồng nghĩa với việc hàng nghìn lao động giúp việc sẽ bị cảnh sát chặn dừng và khám xét tùy tiện, tước đi quyền tự do đi lại ít ỏi mà họ có.

Cuộc tuần hành do Liên đoàn Phụ nữ Nam Phi (FEDSAW) đa chủng tộc và Liên đoàn Phụ nữ của Đại hội Dân tộc Phi (ANC) chủ trì, với sự tham gia của đông đảo phụ nữ, chủ yếu là người da đen. Họ thức dậy từ tờ mờ sáng và tập trung trước văn phòng Bộ trưởng Bộ Vấn đề Bản địa.

Không phải ngẫu nhiên cuộc biểu tình chọn ngày thứ Năm – ngày còn được gọi là “Ngày của Sheila”. Thập niên 1950–1960, “Sheila” là cái tên chung mà các bà chủ da trắng dùng để gọi người giúp việc da đen, thay vì nhớ tên thật của họ. Hầu hết các bà chủ cho nhân viên nghỉ thứ Năm, vì vậy ngày này còn được gọi là “Ngày của Sheila”.

Sau nhiều tháng chuẩn bị, ngày 9/8/1956, hàng nghìn phụ nữ đã tập trung trước Tòa nhà Liên bang. Khi phái đoàn đại diện nộp đơn thỉnh nguyện, họ đồng thanh hát vang câu đáp trả dành cho Thủ tướng JG Strijdom: “Strijdom, ông đã đánh phụ nữ, nên ông đã đánh vào đá tảng!”.

Cuộc tuần hành năm đó không thể ngăn cản đạo luật giấy thông hành, nhưng đã tạo ra tác động sâu rộng hơn nhiều tới bối cảnh chính trị Nam Phi. Sự kiện này được coi là cột mốc khai sinh phong trào phụ nữ Nam Phi, là khuôn mẫu cho các thế hệ hoạt động xã hội sau này.

Khi chế độ apartheid kết thúc vào năm 1994, nhiều phụ nữ từng dẫn đầu cuộc tuần hành vẫn còn hoạt động chính trị. Phong trào của họ trở thành lực lượng mạnh mẽ trong quá trình chuyển đổi sang dân chủ, giúp phụ nữ chiếm gần một phần ba số ghế trong quốc hội đầu tiên, đưa Nam Phi thành một trong số ít quốc gia có tỷ lệ đại diện nữ cao trong chính trường.

Những “người con gái của năm 1956” khi nắm quyền đã thúc đẩy nhiều thay đổi pháp lý và chính sách về quyền sinh sản, luật tục, hôn nhân và quyền của lao động giúp việc. Nhờ đó, Nam Phi hiện sở hữu một số bộ luật và chính sách tiến bộ nhất thế giới về bình đẳng giới. Sau hơn 30 năm kết thúc apartheid, phụ nữ vẫn chiếm khoảng 45% số nghị sĩ và 44% số bộ trưởng.

Tuy nhiên, những thành quả này chưa chuyển hóa thành sự an toàn cho phụ nữ. Nghiên cứu quốc gia đầu tiên về bạo lực trên cơ sở giới cho thấy 33,1% phụ nữ từ 18 tuổi trở lên từng chịu bạo lực thể xác trong đời, trong khi 1/5 nam giới được khảo sát thừa nhận từng gây ra bạo lực thể xác hoặc tình dục với bạn tình. Sự tồn tại dai dẳng của bạo lực cho thấy giới hạn của bình đẳng hình thức: luật pháp thay đổi nhanh hơn thái độ, các mối quan hệ và hành vi định hình cuộc sống phụ nữ.

Khoảng cách giữa quyền lợi trên giấy và thực tế cũng rõ rệt trong đời sống kinh tế. Phụ nữ nghèo ở Nam Phi đang chịu tỷ lệ thất nghiệp cao, nạn bạo lực giới và khả năng tiếp cận y tế, giáo dục kém, trong khi phụ nữ trung lưu được hưởng nhiều đặc quyền mà trước đây chỉ dành cho người da trắng. Nguyên nhân là chính phủ do ANC lãnh đạo suốt 30 năm qua đã làm rất ít để phá bỏ các cấu trúc kinh tế từng duy trì apartheid. Bình đẳng hình thức chưa thể mang lại bình đẳng vật chất cho hàng triệu phụ nữ.

Nhiều phụ nữ Nam Phi không còn mặn mà kỷ niệm Ngày Phụ nữ vì mệt mỏi trước những thống kê bất công. Nhưng bài học từ phong trào phụ nữ 70 năm trước vẫn còn nguyên giá trị: bình đẳng giới không thể chỉ dựa vào nỗ lực của phụ nữ. Tiến bộ thực sự cần sự hưởng ứng từ cả hai phía. Phụ nữ đã cất lên tiếng gọi qua nhiều thế hệ – đã đến lúc nam giới cần đáp lời.