Làng mặt trời ở Iraq và bài học xây dựng chuyển đổi năng lượng bền vững

Trong nhiều năm, ngày ở Kulak kết thúc khi máy phát điện tắt. Giống như hàng nghìn ngôi làng khác trên khắp Iraq, cộng đồng nông nghiệp nhỏ này ở khu vực bán tự trị Kurdistan sống theo nhịp thiếu ổn định của nguồn điện chập chờn: vài giờ có điện, rồi máy bơm nước ngừng hoạt động, tủ lạnh ấm dần và trẻ em phải gấp sách vở.

Hôm nay, Kulak chạy bằng năng lượng mặt trời. Các tấm pin khai thác năng lượng, pin lưu trữ lượng điện dư thừa và người dân có điện 24/7. Sự thay đổi hiện rõ bên ngoài các ngôi nhà: máy bơm nước tiếp tục chạy, và kho lạnh giúp nông dân kiểm soát tốt hơn thời điểm bán nông sản.

Đây là phần của quá trình chuyển đổi năng lượng mà các cuộc thảo luận về khí hậu toàn cầu thường bỏ qua. Phần cứng năng lượng mặt trời rẻ; thế giới đã biết cách lắp đặt. Điều quan trọng là những gì xảy ra sau khi các tấm pin được lắp lên: xây dựng năng lực địa phương để duy trì hệ thống và dùng điện ổn định để hỗ trợ nông trại, sinh kế và cộng đồng.

Quá trình chuyển đổi năng lượng sẽ không được quyết định trong các hội trường hội nghị. Nó sẽ thắng hoặc thua ở những nơi như Kulak.

Khủng hoảng năng lượng nông thôn Iraq

Câu chuyện năng lượng của Iraq thường được kể như một nghịch lý. Đây là một trong những nhà sản xuất dầu lớn nhất thế giới, nhưng cộng đồng nông thôn vẫn chịu cắt điện hằng ngày. Mùa hè hiện thường vượt 50 độ C, và Liên Hợp Quốc xếp Iraq vào nhóm các quốc gia dễ bị tổn thương nhất do biến đổi khí hậu. Hạn hán đã làm cạn kiệt đất nông nghiệp. Nắng nóng khiến nhiều vùng khó sinh sống hơn. Các gia đình nông thôn đối mặt với lựa chọn âm thầm nhưng khắc nghiệt: ở lại vùng đất không thể nuôi sống họ hoặc di cư về các thành phố quá tải.

Những áp lực này không phân biệt ranh giới tỉnh thành. Chúng hiện diện khắp Iraq, từ vùng đầm lầy phía nam đến vùng núi phía bắc, và đòi hỏi các giải pháp phù hợp với cả nước.

Với các cộng đồng xa xôi, điện phân tán không chỉ đơn thuần là giải pháp tạm thời trong lúc chờ lưới điện quốc gia, mà có thể là một phần của câu trả lời dài hạn.

Vượt ra ngoài điện khí hóa

Kulak là một trong năm ngôi làng ở vùng Kurdistan được điện khí hóa thông qua sáng kiến năng lượng mặt trời kết hợp cơ sở hạ tầng mới với đào tạo địa phương và phát triển nông nghiệp. Người dân được huấn luyện để vận hành và bảo trì hệ thống của chính họ, trong khi nghiên cứu đang được tiến hành về cách điện ổn định có thể hỗ trợ sản xuất địa phương.

Năng lượng không được coi là món quà để nhận, mà là tài sản cần quản lý. Điều đó có nghĩa là nhìn xa hơn bản thân điện năng để thấy những gì nó cho phép: kho lạnh giúp nông dân giữ nông sản chờ giá tốt hơn, tưới tiêu không còn phụ thuộc dầu diesel, và chế biến để tăng giá trị trước khi cây trồng rời khỏi làng.

Sự khác biệt đó quan trọng, vì nghĩa trang của sự phát triển đầy những công trình hạ tầng có ý tốt. Bất kỳ ai làm trong lĩnh vực này đều từng thấy dàn pin mặt trời phủ bụi vì không ai được đào tạo để sửa bộ biến tần, hoặc dự án nước bị bỏ hoang khi tổ chức phi chính phủ nước ngoài rời đi.

Tính bền vững không phải là khẩu hiệu; đó là lựa chọn thiết kế. Xây dựng năng lực địa phương ngay từ ngày đầu là khác biệt giữa một cơ hội đẹp để chụp ảnh và một tương lai.

Xây dựng chuyển đổi từ gốc rễ

Có một lập luận rộng hơn ở đây cho phong trào khí hậu.

Quá trình chuyển đổi năng lượng thường được kể theo hướng từ trên xuống: qua các phiên họp COP, thông cáo G7 và các cam kết tài chính của các quốc gia giàu, nhiều cam kết không được thực hiện. Nhưng với hàng trăm triệu người ở Nam bán cầu, quá trình chuyển đổi, nếu có, sẽ đến qua các giải pháp phân tán được xây dựng gần mặt đất.

Nông thôn Iraq sẽ không chờ hàng thập kỷ để lưới điện mở rộng tới từng thung lũng. Và nó không cần phải chờ. Điện mặt trời phân tán phù hợp với các cộng đồng này hơn bao giờ hết so với sản xuất tập trung, trong khi các thể chế địa phương có thể hành động nhanh hơn nhiều so với các chương trình đa phương.

Cũng có một điểm âm thầm hơn về việc ai được hành động vì khí hậu.

Hình ảnh phổ biến về hành động khí hậu ở Trung Đông là siêu dự án: trang trại mặt trời sa mạc rộng lớn, thành phố tương lai và quỹ đầu tư quốc gia. Những thứ đó có vai trò của chúng. Nhưng điện khí hóa từng làng nông nghiệp một là một loại tham vọng khác, dựa trên niềm tin rằng chính người Iraq, trong sự đa dạng của họ, có thể xây dựng tương lai năng lượng của đất nước thay vì chờ ai đó mang tới.

Sự tham gia của địa phương đặc biệt quan trọng ở những nơi điện ổn định gắn liền không chỉ với sự thoải mái trong nhà mà còn với việc nông trại có thể tưới tiêu, bảo quản nông sản và duy trì giá trị kinh tế.

Iraq có hàng nghìn cộng đồng nông thôn, và nhân rộng mô hình này sẽ cần đối tác, tài chính kiên nhẫn và chính sách hỗ trợ ở mọi cấp chính quyền. Nghiên cứu nông nghiệp đang hứa hẹn nhưng còn non trẻ.

Trong chuyến thăm Kulak gần nhất, tôi bị ấn tượng không phải bởi các tấm pin mà bởi những gì xung quanh chúng: kho lạnh, máy bơm hoạt động, cảm giác về một cộng đồng đang lên kế hoạch cho mùa sau thay vì chỉ nghĩ tới tháng tới.

Việc đèn vẫn sáng là điều nhỏ nhất. Thứ thực sự được bật lên là thì tương lai.

Nếu quá trình chuyển đổi năng lượng của Iraq được xây dựng như thế trên khắp đất nước, làng này qua làng khác và từ gốc rễ, nó sẽ bền vững hơn bất kỳ thứ gì áp đặt từ trên xuống. Điều đó nghĩa là đầu tư không chỉ vào các hệ thống, mà vào con người sẽ duy trì chúng, và vào nông trại, doanh nghiệp và sinh kế mà điện ổn định có thể hỗ trợ.

Các nhà ngoại giao khí hậu thế giới nên chú ý.