Làn sóng điều tra nhắm vào gia tộc Rajapaksa tại Sri Lanka

Tại Colombo, một tòa án Sri Lanka đã gia hạn tạm giam đối với vợ của cựu Tổng thống quyền lực Mahinda Rajapaksa. Bà bị bắt tuần trước với cáo buộc quỹ từ thiện của mình sử dụng sai mục đích các khoản quyên góp dành cho một bệnh viện nhi.

Vụ bắt giữ bà Shiranthi Rajapaksa, 73 tuổi, hôm 7/10 giáng một đòn nặng vào gia tộc từng nắm quyền gần hai thập kỷ cho đến khi bị lật đổ trong cuộc nổi dậy do giới trẻ lãnh đạo năm 2022.

Một tháng trước khi bà Shiranthi bị bắt, con trai bà là nghị sĩ Namal Rajapaksa, 40 tuổi, cũng là người tổ chức quốc gia của đảng Sri Lanka Podujana Peramuna (SLPP) do gia tộc Rajapaksa kiểm soát, đã bị bắt với cáo buộc hối lộ. Ông hiện vẫn bị tạm giam.

Gia tộc Rajapaksa là ai?

Gia tộc này có cơ sở tại huyện Hambantota, thành trì ở miền nam Sri Lanka, với Mahinda, 80 tuổi, là người đứng đầu đầy uy lực.

Được bầu làm thủ tướng năm 2004 và tổng thống một năm sau đó, Mahinda được nhiều người thuộc cộng đồng Phật giáo Sinhala chiếm đa số yêu mến nhờ đè bẹp phiến quân ly khai Tamil trong cuộc nội chiến kéo dài 26 năm kết thúc năm 2009.

Trong chiến dịch chống lại phiến quân Liberation Tigers of Tamil Eelam (LTTE) từng đòi một nhà nước riêng ở miền bắc Sri Lanka, em trai của Mahinda là Gotabaya Rajapaksa giữ chức bộ trưởng quốc phòng.

Theo ước tính của Liên Hợp Quốc, gần 40.000 thường dân thiệt mạng trong những tuần cuối của cuộc nội chiến, dẫn đến một cuộc điều tra quốc tế về các cáo buộc tàn bạo. Sau chiến tranh, Mahinda bị chỉ trích vì không làm đủ để hàn gắn quan hệ với người Tamil, những người bị cấm tưởng niệm những người chết trong chiến tranh.

Dưới thời Mahinda, Sri Lanka, quốc gia 22 triệu dân, cũng vay Trung Quốc gần 7 tỷ USD cho các dự án hạ tầng, nhiều dự án bị cho là dính tham nhũng.

Dù đã thay đổi luật cho phép mình tranh cử nhiệm kỳ tổng thống thứ ba, Mahinda thất bại trong cuộc bầu cử năm 2015 trước cựu đồng minh chính trị Maithripala Sirisena.

Sau các vụ đánh bom Phục sinh năm 2019 tại nhà thờ và khách sạn, bị quy cho một nhánh của ISIL (ISIS), Gotabaya, khi đó còn là người mới trong chính trường, sử dụng luận điệu chống người Hồi giáo để giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống – người thứ hai trong gia tộc nắm giữ vị trí này.

Gotabaya bổ nhiệm Mahinda làm thủ tướng, đồng thời trao các chức vụ bộ trưởng quan trọng cho những người anh em khác của mình là Chamal và Basil, cùng con trai của Mahinda là Namal Rajapaksa.

Khi gia tộc siết chặt quyền kiểm soát hòn đảo vốn bị ảnh hưởng trước tiên bởi các vụ đánh bom năm 2019 và sau đó là đại dịch COVID-19, họ cũng bị cáo buộc quản lý kinh tế yếu kém và tham nhũng lan rộng.

Khủng hoảng kinh tế đã châm ngòi các cuộc biểu tình đường phố lịch sử vào mùa hè năm 2022, buộc Gotabaya phải rời khỏi đất nước. Một chính phủ tạm quyền điều hành đất nước cho đến khi cuộc bầu cử năm 2024 đưa Anura Kumara Dissanayake, 57 tuổi, một người theo chủ nghĩa Marx, lên làm tổng thống với cương lĩnh chống tham nhũng và cam kết hành động chống lại gia tộc Rajapaksa cùng các chính quyền trước đó.

Các cáo buộc tham nhũng nhắm vào gia tộc là gì?

Các vụ bắt giữ và vụ án pháp lý đang diễn ra đối với các thành viên gia tộc Rajapaksa được xem là một phần của cam kết đó.

Cựu Đệ nhất phu nhân Shiranthi Rajapaksa bị Ủy ban Điều tra Cáo buộc Hối lộ hoặc Tham nhũng (CIABOC) của chính phủ bắt giữ tuần trước.

Quỹ từ thiện Siriliya Saviya do bà lãnh đạo bị cáo buộc sử dụng sai mục đích gần 100 triệu rupee (khoảng 30.000 USD) tiền quyên góp dành để mua thiết bị cho một bệnh viện nhi ở thủ đô Colombo.

Các nhà điều tra nói với tòa rằng một máy quét MRI đã được chính phủ Trung Quốc tài trợ, nhưng quỹ từ thiện vẫn tiếp tục kêu gọi quyên góp cho một máy quét và sử dụng sai mục đích số tiền này.

Sagara Kariyawasam, tổng thư ký đảng Sri Lanka Podujana Peramuna (SLPP) do gia tộc Rajapaksa lãnh đạo, phủ nhận cáo buộc.

“Điều đó không đúng sự thật và số tiền vẫn an toàn trong tài khoản ngân hàng bị phong tỏa của Siriliya Saviya,” ông nói với Al Jazeera.

Nhưng CIABOC nói với tòa rằng điều tra của họ cho thấy số tiền đã được dùng để mua nhà và họ sẽ tiến hành các bước phong tỏa tài sản này.

Hôm thứ Hai, luật sư của bà đã đề nghị tòa cho tại ngoại trước với lý do sức khỏe. Nhưng đề nghị bị bác bỏ. Hôm thứ Ba, bà Shiranthi được đưa ra trước tòa, nơi gia hạn tạm giam bà đến thứ Sáu.

Trong khi đó, con trai của Mahinda là Namal đang bị xét xử trong một vụ liên quan đến cáo buộc trả 30.000 USD hối lộ trong một thỏa thuận của chính phủ với Airbus để mua máy bay cho hãng hàng không quốc gia.

Ông còn đối mặt với một cuộc điều tra khác khi bị cho là có liên quan đến khoản hối lộ 211.000 USD do một công ty tư nhân nước ngoài trả để đẩy nhanh việc chuyển nhượng đất của chính phủ.

Cả hai vụ việc được cho là xảy ra dưới thời tổng thống của cha ông.

Con trai khác của Mahinda là Yoshitha, 38 tuổi, cũng đang bị điều tra về rửa tiền, trong khi Shasheendra Rajapaksa, 50 tuổi, con trai của Chamal Rajapaksa, hiện được tại ngoại trong một vụ tham nhũng.

Ngoài ra, Basil, một anh em khác của Rajapaksa, đang đối mặt với lệnh bắt giữ vì không ra hầu tòa trong một vụ liên quan đến việc mua tài sản bị cho là bằng tiền bất hợp pháp. Ông được cho là đang ở Mỹ.

Tuần trước, Phòng Điều tra Tội phạm Tài chính đã tịch thu tài sản của Basil ở Matara, một thị trấn ven biển miền nam.

Gia tộc còn đối mặt với những cáo buộc nào khác?

Nhưng không chỉ các vụ tham nhũng đang đeo bám gia tộc quyền lực này.

Gotabaya bị cấm xuất ngoại với cáo buộc rằng các vụ đánh bom Phục sinh năm 2019 được dàn dựng để nâng cao uy tín của ông trước cuộc bầu cử tổng thống năm 2019.

Tuần trước, một tòa án Sri Lanka đã bác đơn kháng cáo của ông nhằm ngăn việc ông có thể bị bắt trong cuộc điều tra đang diễn ra về các vụ đánh bom đồng thời tại ba nhà thờ và ba khách sạn, khiến 279 người thiệt mạng, trong đó 45 người nước ngoài, trong vụ tấn công tồi tệ nhất như vậy tại hòn đảo nổi tiếng du lịch này.

Năm 2023, một người tố giác nói với kênh Channel 4 của Anh rằng cựu trưởng tình báo Sri Lanka Suresh Salley đã gặp những kẻ bị cáo buộc đánh bom năm 2019, như một phần của âm mưu gây ảnh hưởng đến cuộc bầu cử sắp tới.

Gotabaya tuyên bố tranh cử hai ngày sau các vụ tấn công, và chiến dịch của ông tập trung vào việc chống “chủ nghĩa cực đoan Hồi giáo”. Salley bị bắt vào tháng 2 năm nay theo luật chống khủng bố và đang bị điều tra về các vụ đánh bom Phục sinh.

Ramindu Perera, nhà nghiên cứu luật quốc tế tại Viện Đại học châu Âu ở Italy, nói rằng nếu cáo buộc gia tộc Rajapaksa có liên quan đến các vụ tấn công năm 2019 được chứng minh, điều đó sẽ có “tác động tàn phá” đối với gia tộc này.

“Những tiết lộ như vậy có khả năng làm mất uy tín hơn nữa vị thế của SLPP trong chính trường Sri Lanka,” ông nói. Đảng này đã bị giảm xuống chỉ còn ba ghế trong quốc hội 225 thành viên.

Tháng trước, Tòa án Cấp cao Sri Lanka đã kết tội 15 trong số 24 người đàn ông Hồi giáo bị cáo buộc liên quan đến các vụ đánh bom năm 2019, nhưng gia đình nhiều nạn nhân nói họ vẫn đang chờ những “kẻ chủ mưu” phải chịu trách nhiệm.

Người dân Sri Lanka phản ứng thế nào trước các cuộc điều tra?

Phát biểu tại một cuộc mít tinh công khai ở Nikawerariya, tây bắc Sri Lanka hôm Chủ nhật, Tổng thống Dissanayake nói luật pháp sẽ được áp dụng bình đẳng cho tất cả mọi người.

“Những người giành được quyền lực xã hội, quyền lực chính trị và quyền lực vị trí đã sử dụng những quyền lực đó để đứng trên luật pháp. Nhưng dưới chính phủ này, luật pháp bình đẳng cho tất cả mọi người,” ông nói.

“Nếu ai đó tin rằng luật pháp sẽ không đến được với họ, chúng tôi đang chứng minh rằng không có nơi nào luật pháp không thể đến và không ai đứng trên vòng tay của luật pháp,” ông nói thêm.

Nhưng ông Kariyawasam của SLPP cáo buộc chính phủ đánh lừa người dân.

“Chúng tôi không có vấn đề gì với việc kẻ trộm bị trừng phạt sau khi chứng minh hành vi sai trái,” ông nói với Al Jazeera.

“Nhưng chính phủ đang đưa người ta vào tạm giam mà không có xét xử của tòa án, rồi nói với người dân rằng họ trừng phạt kẻ trộm. Đây thuần túy là một cuộc săn phù thủy chính trị.”

Nhà nghiên cứu Perera nói rằng yêu cầu về trách nhiệm giải trình trong các vụ tham nhũng là khẩu hiệu chính đưa ông Dissanayake lên nắm quyền.

“Vì hành động chống tham nhũng là cốt lõi trong nhiệm vụ của chính phủ NPP, những gì đang diễn ra nên được xem là nỗ lực thực thi nhiệm vụ đó,” ông nói với Al Jazeera, đề cập đến đảng National People’s Power của ông Dissanayake.

Nhà phân tích chính trị Gamini Viyangoda cũng bác bỏ tuyên bố của ông Kariyawasam. “Đây không phải là một cuộc săn phù thủy chính trị, mà là thực thi pháp quyền.”