Kinh tế Israel vẫn tăng trưởng giữa nhiều năm chiến sự, nhưng giá cả khiến cử tri lo ngại

Bất chấp ba năm xung đột nhiều mặt trận ở Trung Đông, nền kinh tế Israel vẫn cho thấy sức chống chịu đáng kể. Theo nhiều thước đo, kinh tế nước này đang khởi sắc, trái ngược với kỳ vọng về một bối cảnh ảm đạm trước thềm bầu cử Quốc hội dự kiến diễn ra vào ngày 27/10.

Sau giai đoạn tăng trưởng chậm lại rõ rệt hậu các cuộc tấn công do Hamas lãnh đạo ngày 7/10/2023 và cuộc chiến ở Gaza, Israel đã phục hồi để trở thành một trong những nền kinh tế phát triển tăng trưởng nhanh nhất trong những năm gần đây. Theo số liệu chính phủ, GDP tăng 2,9% trong năm 2025, cao hơn mức 1% của năm 2024, và đạt 3,2% trong nửa đầu năm nay. Ngân hàng Trung ương Israel dự báo tăng trưởng 4% cho cả năm 2026 và 5,5% vào năm 2027, vượt xa triển vọng của nhiều nền kinh tế lớn như Mỹ, Anh, Pháp, Canada hay Nhật Bản.

Trong ba năm qua, đồng shekel đã tăng giá so với USD, chạm mức cao nhất trong ba thập kỷ vào tháng 5, trong khi thị trường chứng khoán Israel bùng nổ với chỉ số chuẩn TA-125 tăng hơn 110%. Tỷ lệ thất nghiệp hiện ở mức 2,8%, còn lạm phát được kiểm soát ở mức 1,5%.

Trên nền tảng kinh tế tương đối sáng sủa đó, chiến dịch tranh cử cho cuộc bầu cử ngày 27/10 vẫn xoay quanh an ninh quốc gia. Thủ tướng Benjamin Netanyahu, lãnh đạo đảng Likud cánh hữu, và cựu tướng Gadi Eisenkot, người đứng đầu đảng trung dung Yashar, đều khẳng định mình là người phù hợp nhất để bảo đảm an toàn cho người dân Israel.

Động lực chính cho sự kiên cường của kinh tế Israel là lĩnh vực công nghệ đang bùng nổ, gần như tách biệt khỏi các xung đột trải dài từ Gaza, Lebanon, Syria, Iraq, Iran đến Yemen. Dù đặt trong tình trạng chiến tranh từ tháng 10/2023, Israel vẫn thu hút mức đầu tư kỷ lục vào công nghệ – lĩnh vực chiếm khoảng một phần năm hoạt động kinh tế – giữa làn sóng triển khai trí tuệ nhân tạo (AI) trên toàn cầu.

Tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đạt mức kỷ lục 26,2 tỷ USD trong năm ngoái, tăng 78% so với năm 2024, dẫn đầu là các thương vụ mua lại kỷ lục của những ông lớn công nghệ Mỹ gồm Alphabet với Wiz và Palo Alto Networks với CyberArk, đều là các công ty an ninh mạng Israel. Dòng vốn nước ngoài tiếp tục đổ vào nước này trong năm nay, với mức kỷ lục theo quý 14,1 tỷ USD trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 3, theo số liệu chính phủ.

Bên cạnh việc hưởng lợi từ đà tăng của AI toàn cầu, ngành công nghệ Israel còn được hưởng lợi từ mối quan hệ chặt chẽ với khu vực quốc phòng trong nước, khi lĩnh vực này gia tăng đơn hàng từ hàng trăm startup cung cấp từ hệ thống radar đến nền tảng liên lạc và công nghệ chống máy bay không người lái.

Theo bà Keren Uziyel, chuyên gia phân tích cấp cao về Trung Đông và châu Phi tại Economist Intelligence Unit (EIU), dù kinh tế Israel phục hồi một phần nhờ việc làm và tiền lương tăng vững, sức chống chịu chủ yếu đến từ "câu chuyện xuất khẩu phản ánh nhu cầu công nghệ toàn cầu mạnh mẽ, đặc biệt ở những lĩnh vực mà Israel – và các tập đoàn đa quốc gia hoạt động từ Israel – có năng lực cạnh tranh toàn cầu, như an ninh mạng và trí tuệ nhân tạo".

Bà Uziyel nói với Al Jazeera rằng nhu cầu đối với hàng hóa và dịch vụ công nghệ của Israel đang thúc đẩy dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài và huy động vốn mạo hiểm ở mức cao, đồng thời củng cố thị trường vốn, từ đó tạo hiệu ứng tài sản đáng kể và gia tăng nguồn thu ngân sách.

Tuy nhiên, các chiến dịch quân sự của Israel đã tiêu tốn một khoản lớn từ ngân sách công. Hồi tháng 3, Ngân hàng Trung ương Israel ước tính chi phí chiến tranh đến nay đã lên tới khoảng 350 tỷ shekel (114,6 tỷ USD), chưa tính đến cuộc chiến với Iran mới khởi phát khi đó. Chi tiêu quân sự dự kiến sẽ còn tăng mạnh trong những năm tới khi giới lãnh đạo Israel tiếp tục đặt trọng tâm vào "an ninh quốc gia".

Ông Netanyahu, với liên minh cánh hữu coi an ninh là "nền tảng của mọi thứ", đã thúc đẩy nâng ngân sách quốc phòng hằng năm lên 183 tỷ shekel (60 tỷ USD), tương đương khoảng 9% GDP. Nếu được thông qua, mức chi này sẽ cao gấp hai lần rưỡi so với trước ngày 7/10. Lãnh đạo đối lập sắp mãn nhiệm Yair Lapid ủng hộ việc mở rộng ngân sách quốc phòng nhưng bất đồng với ông Netanyahu về cách tài trợ.

Lo ngại kinh tế

Dù an ninh chi phối giai đoạn tiền bầu cử, thăm dò dư luận cho thấy người Israel cũng xem kinh tế là mối quan tâm then chốt. Trong một cuộc khảo sát do Viện Dân chủ Israel công bố tháng trước, 38% người Israel gốc Do Thái và 46% công dân Israel gốc Palestine – nhóm chiếm khoảng 20% dân số – chọn kinh tế và chi phí sinh hoạt là vấn đề bầu cử quan trọng nhất hoặc quan trọng thứ hai.

Chi phí sinh hoạt cao từ lâu là nguồn bất mãn của công chúng. Israel nhiều năm nằm trong nhóm các nước đắt đỏ nhất trong Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), điều mà giới kinh tế lý giải bởi quan hệ thương mại hạn chế với các nước láng giềng và quy định hành chính cồng kềnh. Dù lạm phát tổng thể ở mức khiêm tốn, giá thực phẩm lại tăng nhanh hơn, với mức tăng 8% từ đầu năm 2024 đến giữa năm 2026, theo nhóm vận động người tiêu dùng Lobby 99.

Ông Ayal Kimhi, phó chủ tịch Viện Nghiên cứu Kinh tế – Xã hội Shoresh tại Tel Aviv, nhận định người dân lo ngại về kinh tế nhưng chủ yếu ở góc độ cá nhân, đặc biệt là chi phí sinh hoạt, hơn là về tình hình kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, theo ông, tình hình an ninh vẫn chi phối diễn ngôn công chúng vì những lý do rõ ràng, nên kinh tế khó đóng vai trò lớn trong lá phiếu. Ông cũng cho rằng một số đảng thậm chí không đưa ra tầm nhìn hay chương trình nghị sự, còn các đảng khác không khác biệt nhiều về các vấn đề kinh tế.

Dù các chỉ số kinh tế hàng đầu của Israel khá ấn tượng, vẫn có những điểm cần lưu ý. Giới kinh tế chỉ ra rằng dù tăng trưởng nhanh hơn nhiều nước cùng nhóm, GDP được hỗ trợ một phần nhờ mức tăng dân số thường cao, trung bình gần 2% trong thập kỷ qua. Bên cạnh đó, Ngân hàng Trung ương Israel ước tính sản lượng bị mất tích lũy đến cuối năm 2025 tương đương 8,6% GDP hằng năm.

Giáo sư kinh tế Joseph Zeira tại Đại học Hebrew ở Jerusalem cho rằng hiệu quả kinh tế của nước này "không hề tốt" nếu xét việc tăng trưởng liên tục thấp hơn xu hướng trước xung đột từ cuối năm 2023. Ông nói mức sống thực tế tùy khu vực, đồng thời người Israel đang phải đối mặt với giá cao hơn, hay nói cách khác là lương và thu nhập thực tế thấp hơn, cùng các dịch vụ công suy giảm. Điểm cải thiện duy nhất, theo ông, là giá nhà có phần giảm nhờ làn sóng xây dựng lớn trong những năm gần đây.

Nợ công

Sức khỏe dài hạn của tài chính công Israel cũng là một mối lo. Dù tỷ lệ nợ công trên GDP khoảng 68, thấp hơn nhiều so với các nước như Mỹ, Anh, Pháp hay Italy, khoảng cách giữa thu và chi ngân sách đã tăng nhanh trong ba năm qua. Trong báo cáo thường niên mới nhất, Ngân hàng Trung ương Israel nhấn mạnh việc chính phủ "khôi phục quy trình ngân sách có trật tự" và thực hiện các biện pháp "đáng tin cậy" để giảm nợ công là điều "thiết yếu".

Các thách thức dài hạn khác gồm việc tăng tỷ lệ tham gia lao động của nam giới Do Thái cực chính thống – nhóm từ chối nghĩa vụ quân sự đã trở thành vấn đề lớn trong bầu cử – và phụ nữ Arab (thuộc nhóm công dân Israel gốc Palestine), khi cả hai nhóm đều có tỷ lệ việc làm thấp hơn nhiều so với dân số chung.

Giáo sư kinh tế Omer Moav tại Đại học Warwick và Đại học Reichman nhận định chi phí của các chiến dịch quân sự và việc động viên đã gây căng thẳng nghiêm trọng cho tài chính công. Theo ông, thâm hụt và nợ quốc gia đã mở rộng đáng kể, khiến quỹ đạo chi tiêu hiện tại không bền vững nếu không củng cố tài khóa, và chính phủ tiếp theo sẽ đối mặt với thách thức rất lớn.

Bất kể ai thắng cử, giới kinh tế cho rằng triển vọng kinh tế Israel sẽ phụ thuộc phần lớn vào việc xung đột trong khu vực leo thang hay lắng dịu. Chuyên gia Uziyel của EIU dự báo tăng trưởng khoảng 4% trong năm 2026 và vượt mức này vào năm 2027, nhưng cảnh báo vẫn còn rủi ro giảm đáng kể nếu xung đột ở Gaza, Iran hoặc mặt trận Lebanon tái diễn. Ông Kimhi của Viện Shoresh cũng cho rằng triển vọng phụ thuộc rất nhiều vào tình hình an ninh, và nếu có thể chấm dứt chiến tranh và giảm chi tiêu quân sự, tương lai có thể sáng sủa.