Khủng hoảng phân bón: Châu Phi có lựa chọn không hóa chất nhờ nông nghiệp sinh thái

Hơn hai tháng kể từ khi Mỹ và Israel mở chiến dịch quân sự tại Iran, thế giới đang đối mặt với nguy cơ khủng hoảng lương thực mới. Xung đột đẩy giá nhiên liệu, phân bón, nhựa và vận tải leo thang, kéo theo giá thực phẩm tăng cao từ Manila đến Quito. Sản xuất lương thực bị đe dọa khi hơn 20% lượng phân bón xuất khẩu toàn cầu không thể lưu thông qua eo biển Hormuz, cùng với các lô hàng khí tự nhiên và lưu huỳnh – nguyên liệu thiết yếu sản xuất phân bón – bị phong tỏa.

Các tổ chức quốc tế đặc biệt lo ngại cho châu Phi, nơi hàng trăm triệu người đối mặt thiếu lương thực và nhiều quốc gia phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu thực phẩm. Một số quan chức cấp cao tại các ngân hàng phát triển đang kêu gọi hành động khẩn cấp để đảm bảo nguồn phân bón cho châu Phi.

Kịch bản này từng xảy ra trong cuộc khủng hoảng lương thực toàn cầu năm 2008. Khi đó, các ngân hàng phát triển và nhiều chính phủ châu Phi đã thúc đẩy các chương trình trao đất đai cho các công ty nông nghiệp lớn và trợ cấp phân bón hóa học. Nhiều dự án quy mô lớn thất bại thảm hại, để lại hậu quả nặng nề cho cộng đồng. Các chương trình trợ cấp phân bón cũng không giúp tăng đáng kể năng suất hay giảm đói nghèo, mà còn khiến chính phủ lâm vào cảnh nợ nần. Malawi, chẳng hạn, phải cắt giảm ngân sách cho cơ sở hạ tầng và giáo dục để chi trả cho trợ cấp phân bón.

Vấn đề cốt lõi là giá cả. Phân bón không chỉ đắt ở châu Phi mà còn đắt hơn hầu hết các nơi khác. Các tập đoàn và thương nhân kiểm soát thị trường phân bón hưởng lợi nhuận 30-80% trên khắp lục địa. Khi giá toàn cầu tăng, họ tăng giá thêm, và giữ nguyên khi giá thế giới hạ. Nông dân, dù được trợ cấp, vẫn khó trang trải chi phí sản xuất. Sự phụ thuộc cao vào nhập khẩu phân bón làm suy giảm dự trữ ngoại hối khan hiếm. Khi cú sốc nguồn cung xảy ra, các nước châu Phi có thể không tiếp cận được phân bón trên thị trường quốc tế.

Nỗ lực tăng sản xuất phân bón trong nước cũng gặp thách thức. Tỷ phú Aliko Dangote vận hành nhà máy urê lớn nhất châu Phi tại Nigeria, nhưng chủ yếu xuất khẩu sang Mỹ và Brazil. Giá bán trong nước và các nước châu Phi khác phản ánh giá quốc tế. Đầu tháng 3, chỉ một tuần sau khi Mỹ và Israel tấn công Iran, công ty của Dangote đã tăng giá urê 40%.

Xây thêm nhà máy phân bón cũng đồng nghĩa với ô nhiễm độc hại hơn cho cộng đồng địa phương. Người dân sống gần nhà máy phosphate của Groupe Chimique Tunisien ở Gabes, Tunisia, đã đấu tranh nhiều năm để yêu cầu đóng cửa vì ô nhiễm ảnh hưởng sức khỏe, đất đai và nguồn nước. Phân bón hóa học là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây biến đổi khí hậu, thải nhiều khí nhà kính hơn ngành hàng không.

Thay vì tăng cường sản xuất phân bón hóa học, các chính phủ châu Phi nên chuyển hướng trợ cấp và chính sách sang hỗ trợ nông nghiệp sinh thái (agroecology). Thực tế, phần lớn thực phẩm địa phương ở châu Phi được sản xuất không cần đầu vào hóa chất. Nông dân không dùng phân bón cho các cây trồng truyền thống như sắn ở Tây Phi, cao lương ở Sahel hay chuối quanh vùng Hồ Lớn – chúng thường chỉ dành cho cây xuất khẩu.

Ở Tây và Bắc Phi, các tổ chức nông dân đang thúc đẩy phương pháp nông nghiệp sinh thái không dùng phân bón hóa học. Các nhóm như Beo-neere, Convergence des Femmes Rurales pour la Souverainete Alimentaire và phong trào Nous Sommes la Solution hỗ trợ hàng chục nghìn nông dân. Ở Tunisia, Mạng lưới Chuyển đổi Nông nghiệp Sinh thái và Hiệp hội Permaculture Tunisia quảng bá hệ thống thực phẩm không phân bón, bao gồm nhãn “Nourriture Citoyenne” (thực phẩm công dân) cho sản phẩm không hóa chất.

Bằng chứng cho thấy nông nghiệp sinh thái có thể tăng sản lượng lương thực, củng cố sinh kế nông dân và mang lại lợi ích hệ sinh thái. Một loạt nghiên cứu thập niên 2000 trên 208 dự án nông nghiệp ở 52 quốc gia, với 9 triệu nông dân, ghi nhận sản lượng tăng 50-100% đối với các cây lương thực như sắn, khoai lang, kê, ngô và cao lương khi áp dụng kỹ thuật nông nghiệp thân thiện môi trường.

Ở Senegal, nông dân sử dụng nông nghiệp sinh thái có năng suất cao hơn 17% và thu nhập cao hơn 36% so với nông dân thông thường; ở Brazil, con số này lần lượt là 49% và 177%. Tuy nhiên, để nông nghiệp sinh thái phát huy hết tiềm năng, cần phá bỏ vòng luẩn quẩn kinh tế giữ nông dân trong độc canh và thị trường xuất khẩu, gây bất lợi cho việc nuôi sống cộng đồng của chính họ.

Nông nghiệp sinh thái là hướng đi phù hợp nhất để khôi phục tính bền vững trong hệ thống lương thực. Nó cũng hoàn toàn phù hợp với lời kêu gọi từ 60 chính phủ họp tại Colombia tháng trước về loại bỏ nhiên liệu hóa thạch để chống biến đổi khí hậu.