Không kích vào mỏ vàng ở Sudan làm ít nhất 72 người thiệt mạng, phơi bày tình trạng vô luật tại vùng biên giới với Ai Cập

Theo một nhóm nhân quyền, một cuộc không kích được cho là nhắm vào khu khai thác vàng ở miền bắc Sudan đã làm ít nhất 72 thợ mỏ thiệt mạng, phơi bày khoảng trống an ninh nghiêm trọng dọc vùng biên giới ngày càng hỗn loạn giữa Sudan và Ai Cập.

Nhóm nhân quyền có trụ sở tại Khartoum mang tên Luật sư Khẩn cấp (Emergency Lawyers) cáo buộc quân đội Ai Cập nhắm vào các thợ mỏ dân sự tại khu vực Bắc Wadi thuộc Jabal al-Uqaydat, một vùng núi nằm ở biên giới giữa Sudan và Ai Cập. Phía Ai Cập chưa đưa ra bình luận về vụ việc.

Những hình ảnh được cho là từ hiện trường và do các nhóm giám sát nhân quyền chia sẻ cho thấy cảnh tượng hỗn loạn, với nhiều thi thể được quấn trong vải liệm tang lễ.

Biên giới nhiều bất ổn

Khu vực biên giới giữa Sudan và Ai Cập có lịch sử căng thẳng lâu dài kéo dài đến nay. Năm 1899, chính quyền Anh và Ai Cập đã lấy vĩ tuyến 22 Bắc làm đường phân giới trên bản đồ giữa Sudan và Ai Cập. Tuy nhiên, việc thiếu phân định vật lý dọc đường này, cùng với sự giàu có về vàng của khu vực, đã khiến nơi đây trở thành điểm tranh chấp và vô luật.

Ông Abdul Kareem Al-Almin Ahmed, chuyên gia về các vấn đề biên giới Ai Cập - Sudan, nói rằng biên giới lãnh thổ Sudan từ lâu đã bị bỏ mặc và tình trạng này vẫn tiếp diễn. Ông nói với Al Jazeera: “Sự hiện diện của lực lượng Biên phòng Ai Cập gần khu vực, trong khi hoàn toàn không có sự hiện diện quân sự hay hành chính của Sudan, khiến người Sudan dễ bị tổn thương trước các hành vi xâm phạm và lấn chiếm của Ai Cập”.

Theo ông, điều cần làm lúc này là nhà nước Sudan – nếu còn tồn tại – phải đưa vấn đề này lên Liên Hợp Quốc với cáo buộc xâm phạm lãnh thổ Sudan, sau đó tiến hành phân định vật lý ngay lập tức các điểm biên giới trong khu vực này và dọc toàn bộ dải biên giới, đồng thời thiết lập các chốt quan sát biên giới trên toàn tuyến.

Hồi tháng 6, một mỏ vàng thủ công khác ở khu vực Jabal al-Uqaydat cũng bị máy bay không người lái và pháo binh tấn công, khiến một số người thiệt mạng. Quân đội Ai Cập khi đó tuyên bố đã thực hiện chiến dịch “trong lãnh thổ Ai Cập” và bắt giữ 223 người. Các lực lượng an ninh Ai Cập vẫn tiếp tục tiến hành các cuộc truy quét dọc biên giới để chống lại những gì họ mô tả là di cư bất hợp pháp, buôn lậu ma túy và khai thác vàng trái phép.

Tranh chấp biên giới lịch sử

Ai Cập và Sudan có lịch sử căng thẳng biên giới kéo dài từ thời thuộc địa, không chỉ giới hạn ở khu vực Jabal al-Uqaydat. Tam giác Halaib, vùng rộng 20.580 km vuông trên bờ biển phía tây Biển Đỏ của châu Phi, đã là điểm nóng giữa Ai Cập và Sudan hơn một thế kỷ qua.

Tranh chấp bắt nguồn từ các bản đồ thời thuộc địa mâu thuẫn nhau. Thỏa thuận năm 1899 giữa Anh và Ai Cập về Sudan và một phần Libya đặt tam giác này trong biên giới chính trị của Ai Cập. Nhưng một sắc lệnh hành chính của Anh năm 1902 lại trao quyền kiểm soát cho Khartoum vì khu vực này gần thủ đô Sudan hơn. Tam giác này, nơi sinh sống của bộ tộc Bisharin, nổi tiếng với đất đai màu mỡ và trữ lượng khoáng sản phong phú, gồm uranium, đá granite, đồng và vàng.

Sau các cuộc đụng độ giữa quân đội hai nước ở biên giới trong thập niên 1990, lực lượng Sudan đã rút khỏi khu vực vào năm 2000 và Cairo duy trì kiểm soát thực tế đối với vùng lãnh thổ này kể từ đó.

An ninh và chủ quyền

Bất ổn mới nhất diễn ra sau khi nội chiến Sudan bắt đầu vào tháng 4/2023, đối đầu giữa Lực lượng Vũ trang Sudan (SAF), được cho là được Ai Cập hậu thuẫn, và Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF). Cuộc xung đột đã tàn phá đất nước và làm sụp đổ nền kinh tế. Cảnh nghèo đói cùng cực đã buộc nhiều người phải tìm đến những cách khai thác vàng nguy hiểm, trong đó có các mỏ không được quản lý ở biên giới. Sự sụp đổ của chính quyền trung ương Sudan cũng tạo điều kiện cho tình trạng vô luật hoành hành ở vùng biên giới.

Vàng của Sudan là một nguồn tài chính quan trọng cho cả hai bên, nhưng không có dấu hiệu cho thấy doanh thu từ mỏ vàng ở khu vực biên giới đang chảy vào bất kỳ bên nào trong cuộc chiến.

Giáo sư Osama Ahmed Eidrous, chuyên gia về nghiên cứu chiến lược và an ninh, nói với Al Jazeera rằng các cường quốc nước ngoài đã kéo dài cuộc xung đột giữa hai bên. Ông nói: “Những gì đang diễn ra ở Sudan không phải là nội chiến; dù có sự hiện diện của Lực lượng Hỗ trợ Nhanh như một bên tham chiến, đây là cuộc chiến xâm lược từ bên ngoài trong một dự án khu vực lớn hơn”.

Theo ông Eidrous, mọi tác động lên người dân Sudan, sự yếu kém của chính quyền trung ương và khó khăn trong kiểm soát biên giới đều do cuộc chiến đang tiếp diễn ở Sudan gây ra. Ông nói thêm rằng các thợ mỏ không gây ra mối đe dọa nào cho các nước láng giềng như Ai Cập và không tham gia vào cuộc chiến.

“Chúng ta đang nói về những thợ mỏ làm việc trong khai thác vàng và chúng tôi chưa từng nghe rằng có đụng độ vũ trang, rằng họ mang vũ khí, hay rằng họ chiến đấu chống chính phủ Ai Cập hay chính phủ Sudan. Họ là những thợ mỏ là công dân Sudan, bất ngờ bị không quân Ai Cập tấn công và bị đánh lần thứ hai, khiến 85 người trong số họ thiệt mạng”, ông nói.