Kenya ghi nhận ca Ebola thứ ba giữa lúc Mỹ thu hẹp hỗ trợ y tế toàn cầu

Kenya đã xác nhận ca nhiễm Bundibugyo ebolavirus thứ ba, đánh dấu ổ dịch Ebola đầu tiên trong lịch sử nước này, trong khi đợt bùng phát lớn thứ hai trong lịch sử khu vực đã khiến hơn 4.300 người tử vong và hơn 9.000 người mắc bệnh.

Sự việc diễn ra trong bối cảnh vai trò của Mỹ trong ứng phó dịch bệnh bị thu hẹp đáng kể: Washington dựng một trung tâm cách ly gây tranh cãi tại Kenya, cắt giảm hỗ trợ y tế trên phạm vi toàn cầu và áp đặt lệnh cấm đi lại với công dân một số quốc gia. Theo các chuyên gia, những động thái này làm giảm năng lực phát hiện và ứng phó dịch bệnh, đồng thời gia tăng tâm lý thiếu tin tưởng.

Trung tâm cách ly gây tranh cãi

Mỹ đã thiết lập trung tâm cách ly tại căn cứ không quân Laikipia của Kenya, nơi công dân Mỹ trở về từ CHDC Congo sẽ phải thực hiện cách ly. Trung tâm này vấp phải sự phản đối của người dân địa phương, làm dấy lên nghi ngờ đối với chính quyền Kenya, dẫn tới các cuộc biểu tình và một tòa án Kenya ra lệnh tạm dừng hoạt động.

Ông Allan Maleche, giám đốc điều hành Mạng lưới các vấn đề pháp lý và đạo đức về HIV/AIDS của Kenya (Kelin), cho biết nhiều người dân Kenya lo ngại vì không có thông tin về việc trung tâm cách ly được dựng lên nhằm mục đích gì, ai sẽ sử dụng và căn cứ vào đâu. Ông cho hay vụ kiện sẽ được giải quyết vào tháng 11. Trong thời gian chờ đợi, người dân Kenya "rất thận trọng với bất kỳ thông tin nào do chính phủ đưa ra về Ebola".

Những người Mỹ đặt câu hỏi về thẩm quyền pháp lý của Washington trong việc cách ly công dân Mỹ trên lãnh thổ nước ngoài và ngăn họ trở về nhà cũng phản đối trung tâm này, trong lúc Kenya đang đối mặt những ca Ebola đầu tiên.

Bà Jennifer Nuzzo, giám đốc trung tâm đại dịch thuộc Trường Y tế công cộng Đại học Brown, đặt vấn đề liệu đây còn là giải pháp khả thi cho Mỹ hay không, và liệu việc đưa công dân Mỹ tới đây có tạo thêm gánh nặng không đáng có cho chính phủ Kenya cũng như có phải là nơi an toàn nhất hay không. Bà nhấn mạnh Mỹ đã có các đơn vị điều trị Ebola "đẳng cấp thế giới" do chính người nộp thuế Mỹ xây dựng đúng cho mục đích này, và việc để chúng trống là điều khó hiểu. Trong các đợt bùng phát trước, bệnh nhân đang phát bệnh đã được sơ tán an toàn tới các trung tâm này và hồi phục mà không làm lây lan virus.

Cắt giảm hỗ trợ y tế toàn cầu

Lo ngại trên diễn ra sau khi Mỹ cắt giảm mạnh hỗ trợ y tế trên toàn thế giới, với việc giải thể Cơ quan Phát triển Quốc tế Mỹ (USAID) và cắt giảm tài trợ, nhân sự tại các cơ quan y tế như Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC).

Ngày 1/10, CDC đóng các văn phòng phòng chống HIV tại Angola và Nam Sudan, đồng thời có kế hoạch đóng văn phòng tại Zimbabwe. Mỹ đã cắt giảm các chương trình trên khắp thế giới, trong đó có CHDC Congo – nơi tâm dịch Ebola – và các nước như Kenya đang chuẩn bị đối phó khi dịch lan rộng.

Theo ông Maleche, sau khi Mỹ cắt tài trợ cho chương trình HIV một cách đột ngột và không có hướng dẫn, nhiều phòng khám đã phải đóng cửa, gây lo lắng lớn trong người dân. Mỹ hiện đàm phán các thỏa thuận song phương với từng quốc gia, trong đó có Kenya, nhưng quá trình này diễn ra thiếu minh bạch, ông nói, khiến không rõ kế hoạch cụ thể, ai triển khai và gồm những nội dung gì.

Bà Nuzzo nhận định việc cắt giảm các chương trình kéo dài hàng thập kỷ không chỉ khiến các nước liên quan và Mỹ ít nắm bắt được tình hình, giảm khả năng ngăn chặn và dập dịch, mà còn làm các nước này chuẩn bị kém hơn trước các mối đe dọa thường nhật lẫn tình huống khẩn cấp trong tương lai.

Mỹ chính thức rút khỏi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) hồi tháng 1, khiến việc phối hợp ứng phó các cuộc khủng hoảng như trên trở nên khó khăn hơn nhiều. Ông Maleche cho biết khi rút khỏi WHO, Mỹ cũng "rút đi một khoản tài trợ đáng kể", khiến năng lực ứng phó của WHO bị suy yếu.

Diễn biến các ca bệnh

Một người đàn ông Kenya mắc bệnh tại CHDC Congo, sau đó di chuyển bằng đường bộ sang Uganda rồi bay tới Nairobi ngày 3/10 và tử vong tại bệnh viện hai ngày sau đó. Hôm thứ Tư, giới chức thông báo một người tiếp xúc gần – được cho là một nam giới 39 tuổi, người thân của bệnh nhân đầu tiên – xuất hiện triệu chứng trong thời gian cách ly. Hôm thứ Sáu, giới chức xác nhận ca thứ ba là một phụ nữ 65 tuổi có quan hệ họ hàng gần với hai bệnh nhân trước.

Bộ Y tế Kenya nhấn mạnh hiệu quả của công tác truy vết tiếp xúc và cách ly, với khoảng 108 người đang được cách ly tại Nairobi. Ông Maleche cho rằng nhìn chung hệ thống truy vết tiếp xúc đang vận hành hiệu quả, nhưng người dân Kenya cũng đặt câu hỏi vì sao còn "nhiều lỗ hổng" khiến một người mắc bệnh có thể di chuyển qua nhiều quốc gia. Biên giới giữa CHDC Congo và Uganda đã đóng từ tháng 5, và Uganda được tuyên bố không còn Ebola hồi tháng 8 sau khi từng ghi nhận 20 ca mắc và 2 ca tử vong.

Một bác sĩ người Pháp trở về từ CHDC Congo hồi tháng 6 đã có kết quả dương tính, và một số người Mỹ đã được sơ tán từ CHDC Congo sang châu Âu để điều trị hoặc theo dõi.

Tại Kenya, theo ông Maleche, mối lo lớn nhất là cách các quốc gia khác phản ứng với dịch, đặc biệt là nguy cơ lệnh cấm đi lại. Mỹ đã áp lệnh cấm đi lại từ CHDC Congo cùng các nước láng giềng Uganda và Nam Sudan khi phát hiện dịch hồi tháng 5; theo ông, sẽ là "rất trớ trêu" nếu Mỹ ban hành lệnh cấm đi lại trong khi vẫn duy trì trung tâm cách ly tại Kenya.

Phản ứng chính trị tại Mỹ

Thượng nghị sĩ Raphael Warnock (đảng Dân chủ, bang Georgia) và Thượng nghị sĩ Bill Cassidy (đảng Cộng hòa, bang Louisiana) hồi tháng 6 đã gửi thư tới Ủy ban Chuẩn chi Ngân sách Thượng viện, phản đối kế hoạch của chính quyền Tổng thống Trump cắt giảm các chương trình phòng chống và theo dõi HIV.

Ông Warnock nêu rằng việc giải thể USAID, rút khỏi WHO và cắt viện trợ nước ngoài đột ngột đang "làm suy yếu năng lực chuẩn bị ứng phó dịch bệnh" của Mỹ và "làm suy yếu nghiêm trọng khả năng bảo vệ người dân Mỹ trước bệnh truyền nhiễm". Theo ông, những cắt giảm này làm xói mòn hạ tầng giám sát dịch bệnh quốc tế – yếu tố giúp phát hiện các mối đe dọa như Ebola trước khi chúng tới bờ biển nước Mỹ – đúng vào lúc thế giới cần vai trò lãnh đạo của Mỹ nhất. Mỹ nên củng cố các hệ thống này thay vì từ bỏ.

Bà Nuzzo đồng tình, cho rằng điều quan trọng là hiểu rõ hệ thống và điều kiện tại các quốc gia khác, có "tai mắt" tại chỗ để phát hiện những diễn biến bất thường và nắm thông tin sớm nhất có thể – điều có lợi cho cả Mỹ lẫn các nước. Bà cũng cho rằng các chương trình như phòng chống HIV "có thể được tái sử dụng", bởi các kết nối với chăm sóc lâm sàng, năng lực vận chuyển thuốc, xét nghiệm và luân chuyển mẫu bệnh phẩm đều là những năng lực cần thiết trong các tình huống khẩn cấp về dịch bệnh khác.