Hàng nghìn người Kenya đang chuẩn bị cho các cuộc biểu tình khi nước này kỷ niệm hai năm phong trào biểu tình Gen Z vào thứ Năm (26/6), đồng thời tưởng niệm hơn 120 người thiệt mạng trong một phong trào từng thổi bùng tinh thần của cả một thế hệ thanh niên Kenya hai năm trước.
Khởi nguồn từ một dự luật thuế gây tranh cãi vào năm 2024, những người trẻ – được gọi là “Gen Z” – đã huy động phản đối chi phí sinh hoạt tăng cao, nạn thất nghiệp và tham nhũng trong chính phủ, nhằm gây áp lực buộc Tổng thống William Ruto từ chức. Mặc dù mục tiêu đó không đạt được, chính phủ đã buộc phải rút lại dự luật thuế. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, những thách thức lớn hơn như bất bình đẳng kinh tế vẫn chưa được giải quyết.
Sự kiện tưởng niệm vào năm ngoái đánh dấu một năm phong trào đã trở nên đẫm máu khi lực lượng an ninh đàn áp các cuộc biểu tình, khiến hơn 60 người thiệt mạng. Năm nay, chính phủ của Tổng thống Ruto liên tục cảnh báo về các cuộc biểu tình dự kiến bắt đầu từ thứ Năm và đã điều động một lượng lớn cảnh sát. Giống như năm ngoái, các cuộc biểu tình Gen Z dự kiến sẽ diễn ra tại các thành phố lớn trên cả nước, bao gồm thủ đô Nairobi.
Căng thẳng đã leo thang ở Nairobi một thời gian. Chính phủ của ông Ruto đã ban hành Đạo luật Tài chính mới năm 2026, được mô tả là luật thân thiện với tăng trưởng và đầu tư nhằm mở rộng nền kinh tế. Ông Ruto cho rằng đạo luật này đánh dấu sự chuyển hướng khỏi việc huy động nguồn thu mạnh mẽ sang hỗ trợ doanh nghiệp và kích thích đầu tư khu vực tư nhân, đồng thời gọi sự phản đối dự luật là “tuyên truyền”. Phát biểu tại một sự kiện ở Nairobi vào ngày 19/6, tổng thống kêu gọi người dân không biểu tình vào thứ Năm, yêu cầu tiếp tục các hoạt động thường ngày và tập trung vào năng suất cũng như tăng trưởng kinh tế. Ông nhấn mạnh: “Trẻ em sẽ đến trường bởi đó là quyền của chúng. Người lao động sẽ đi làm bởi đó là cách chúng ta nâng cao năng suất quốc gia.”
Trong khi đó, nhân vật đối lập cấp cao, Thống đốc hạt Siaya James Orengo, kêu gọi người dân tham gia các buổi lễ tưởng niệm, bao gồm một cuộc tuần hành đến các tòa nhà chính phủ ở Nairobi và các hoạt động thắp nến trên khắp đất nước. “Với những ai không thể tham gia tuần hành, hãy thể hiện sự đoàn kết bằng cách ở nhà… hãy để sự im lặng trên những con phố vắng của chúng ta là minh chứng rõ ràng chống lại sự chuyên chế,” ông viết trên mạng xã hội X. “Chúng ta sẽ không quên, và chúng ta sẽ không lùi bước. Hẹn gặp lại các bạn vào ngày 25/6!”
Liên quan đến công lý cho các nạn nhân, tuần trước Tổng thống Ruto đã công bố quỹ bồi thường gần 15 triệu USD cho 1.100 người bị ảnh hưởng bởi các cuộc biểu tình bạo lực từ năm 2017 đến 2025. Ông cho biết các khoản thanh toán này là “sự thừa nhận rằng tổn hại đã xảy ra”, nhưng không đưa ra lời xin lỗi. Gillian Munyao, mẹ của Rex Masai, 29 tuổi – một trong những người đầu tiên thiệt mạng trong các cuộc biểu tình tháng 6/2024, bày tỏ: “Ông ấy đang che đậy những sai trái mình gây ra. Ông ấy chỉ muốn chúng tôi im lặng vì số tiền ít ỏi đó. Tôi không thấy công lý ở đâu cả… Sao lại trả tiền cho chúng tôi mà không đưa thủ phạm ra xét xử?” Cho đến nay, chỉ có ba vụ án liên quan đến các cái chết trong biểu tình năm 2024 và một vụ năm 2025 được đưa ra tòa, và chưa có sĩ quan cảnh sát nào bị kết án. Các tổ chức nhân quyền quốc tế như Ân xá Quốc tế và Tổ chức Theo dõi Nhân quyền lưu ý rằng hàng chục nhà phê bình chính phủ cũng đã bị bắt cóc trong các năm 2024 và 2025, và nhiều người không bao giờ được nhìn thấy lại.
