Kế hoạch tái thiết Gaza do đặc phái viên Nickolay Mladenov đưa ra hồi cuối tháng 5 đang vấp phải chỉ trích gay gắt khi bị cho là biến việc xây dựng lại vùng đất bị tàn phá thành một công cụ ép buộc chính trị, thay vì một nghĩa vụ nhân đạo khẩn cấp.
Theo bài phân tích đăng tải trên Al Jazeera, kế hoạch 15 điểm của Mladenov – người từng làm Đặc phái viên Liên Hợp Quốc về Trung Đông và hiện là đại diện cấp cao của Hội đồng Hòa bình cho Gaza – được trình bày như một lộ trình hướng tới ổn định, quản trị và tái thiết. Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng đằng sau ngôn ngữ quan liêu là một thực tế hoàn toàn khác: kế hoạch này không nhằm tái thiết Gaza, mà nhằm khuất phục nó.
Cấu trúc của đề xuất cho thấy rõ ưu tiên. Việc tái thiết – nhu cầu cấp bách nhất của người dân Gaza bị tàn phá – chỉ xuất hiện ở điểm cuối cùng, thứ 15. Theo đó, việc xây dựng quy mô lớn chỉ được tiến hành sau khi các khu vực được chứng nhận đã giải giáp và do một cơ quan Gaza mới quản lý hiệu quả. Trước khi người Palestine được xây lại nhà cửa, bệnh viện, trường học hay cơ sở hạ tầng, họ phải đáp ứng 14 điều kiện, bao gồm giải giáp Hamas, Israel rút quân theo từng giai đoạn, tái cơ cấu lực lượng an ninh Gaza và thành lập một chính quyền lâm thời quản lý các vấn đề dân sự và an ninh cho đến khi Chính quyền Palestine được “cải cách” có thể tiếp quản.
Các nhà phê bình cho rằng cách sắp xếp thứ tự này biến sự tàn phá Gaza thành đòn bẩy để tạo ra một trật tự chính trị Palestine mới phù hợp với lợi ích của Israel và Mỹ. “Trách nhiệm về sự tàn phá liên tục của Gaza được đóng khung chủ yếu như hậu quả từ việc Hamas từ chối giải giáp. Lập luận này cố tình tước bỏ bối cảnh khỏi thực tế Palestine – nơi kháng chiến vũ trang không phải tự nhiên xuất hiện, và quân sự hóa Gaza không thể tách rời khỏi nhiều thập kỷ bao vây, chiếm đóng và bóp nghẹt kinh tế”, bài phân tích nêu.
Ngay cả cảnh báo trung tâm trong sáng kiến của Mladenov – rằng thất bại trong việc thực hiện kế hoạch có thể khiến sự kiểm soát tạm thời của Israel trên các phần lớn Gaza trở thành vĩnh viễn – cũng bị cho là một tối hậu thư chính trị: chấp nhận kế hoạch áp đặt hoặc đối mặt với việc hợp pháp hóa các thực tế lãnh thổ được tạo ra thông qua chiến tranh.
Bài viết chỉ trích rằng ngoại giao kiểu này không vận hành qua đàm phán cùng có lợi, mà qua sự kiệt quệ có tính toán. Sáng kiến này ra đời trong bối cảnh chính trị Israel đang hướng tới một chu kỳ bầu cử khác, nơi các đảng phái cạnh tranh qua việc thể hiện chủ nghĩa tối đa an ninh đối với Palestine, khiến không gian cho thỏa hiệp chính trị gần như bằng không.
Báo cáo cho thấy Ủy ban Palestine dự kiến quản lý Gaza đã có một số thành viên nộp đơn từ chức sau nhiều tháng không hoạt động, bị hạn chế tiếp cận, và kế hoạch bị đình trệ. Sự tê liệt của ủy ban được xem như bằng chứng cho thấy đây không phải là một hòa giải độc lập dựa trên luật pháp quốc tế, mà là một dự án chính trị do Mỹ quản lý, vận hành trong các ranh giới đỏ của Israel.
Nguy cơ lớn hơn, theo bài viết, là việc đặt ra tiền lệ: tái thiết nhân đạo bị biến thành đặc quyền có điều kiện, phân phối theo các tiêu chí chính trị áp đặt từ bên ngoài. “Sự ổn định áp đặt qua tước đoạt vốn mong manh. Một dân số bị từ chối chủ quyền, di chuyển, khả năng kinh tế và quyền chính trị không thể bị quản lý hành chính vào sự phục tùng lâu dài,” bài viết nhấn mạnh, kết luận rằng chừng nào logic đó còn chi phối ngoại giao quốc tế, Gaza sẽ mãi mắc kẹt trong vòng lặp tái thiết hứa hẹn, thực hiện có chọn lọc, và cuối cùng dùng để quản lý hậu quả xung đột thay vì giải quyết nó.
