Iran và Oman trao đổi đề xuất quản lý eo biển Hormuz

Iran đã bác bỏ đề xuất của Oman về việc đồng kiểm soát eo biển Hormuz và thay vào đó đưa ra đề xuất riêng, khi hai bên tiếp tục thảo luận các điều khoản của thỏa thuận cuối cùng. Thông tin được Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi công bố trong chương trình phát sóng nhà nước hôm thứ Ba (28/7).

Theo ông Gharibabadi, đề xuất của Oman không giải quyết thỏa đáng mối quan ngại của Tehran về quyền kiểm soát eo biển. Iran đã đưa ra đề xuất đối ứng, theo đó Tehran sẽ có quyền kiểm soát lớn hơn đối với tuyến đường thủy này.

Eo biển Hormuz là tâm điểm xung đột giữa Mỹ và Iran từ cuối tháng 2, khi các cuộc tấn công Mỹ-Israel nhằm vào Iran bắt đầu. Trước chiến tranh, khoảng 1/5 nguồn cung dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới được vận chuyển qua tuyến đường này. Ngay sau khi chiến sự nổ ra, Tehran đóng cửa eo biển, gây ra thách thức về nguồn cung toàn cầu. Mỹ sau đó áp đặt lệnh phong tỏa tương ứng lên các cảng của Iran.

Sau bản ghi nhớ (MoU) được Iran và Mỹ ký kết ngày 17/6, eo biển dự kiến mở cửa trở lại miễn phí cho tàu thuyền trong ít nhất 60 ngày. Tuy nhiên, nội dung MoU mơ hồ đã gây ra bất đồng đáng kể về ai kiểm soát tối cao tuyến đường thủy – vốn đi qua lãnh hải Iran và Oman – cũng như lộ trình tàu thuyền nên đi.

Điều đó dẫn đến các cuộc tấn công mới của Mỹ vào Iran và các cuộc tấn công trả đũa của Iran nhằm vào tài sản và cơ sở hạ tầng quân sự Mỹ trong khu vực. Giao tranh tạm dừng cuối tuần trước, nhưng đàm phán ngoại giao về số phận eo biển vẫn tiếp diễn.

Oman muốn gì?

Ông Gharibabadi tiết lộ rằng Muscat đề xuất một cơ chế chung khu vực, theo đó hai nước kiểm soát eo biển theo tỷ lệ 50-50. Đề xuất này cho Iran kiểm soát làn hàng hải bên phía lãnh thổ của mình, Oman kiểm soát làn dọc bờ biển của họ.

“Oman đề xuất tạo một tuyến đường trong eo biển Hormuz, với 50% nằm trong lãnh hải của chúng tôi và 50% trong lãnh hải Oman. Tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz có thể vào qua vùng biển của chúng tôi và thoát qua lãnh hải Oman”, ông Gharibabadi nói với truyền hình nhà nước. Ngoài ra, đề xuất còn kêu gọi “phí tự nguyện” từ tàu thuyền cho cả hai nước.

Đề xuất của Oman dường như mô phỏng thỏa thuận quản lý eo biển Malacca, nơi Indonesia, Malaysia và Singapore yêu cầu tàu thuyền quá cảnh đóng góp tự nguyện cho các hoạt động dẫn đường, bảo vệ môi trường và tìm kiếm cứu nạn. Đề xuất này cũng có vẻ nhận được sự ủng hộ từ các nước trong khu vực. Bộ Ngoại giao Qatar cho biết các ngoại trưởng Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) đã họp hôm thứ Ba để thảo luận thêm.

Tuy nhiên, ông Gharibabadi nói Iran cuối cùng đã bác đề xuất vì lý do an ninh quốc gia.

Iran muốn gì?

Ông Gharibabadi cho biết đề xuất đối ứng của Tehran cho phép Iran quản lý vận chuyển qua phía lãnh thổ của mình, trong khi Muscat quản lý một phần – không phải toàn bộ – làn đối diện. “Đề xuất của chúng tôi là một tuyến hoàn toàn nằm trong lãnh hải Iran, và một phần tuyến kia cũng đi qua lãnh hải Iran, để Iran có thể giám sát hiệu quả cả lưu lượng ra vào”, ông nói.

Ông Gharibabadi cảnh báo eo biển sẽ vẫn đóng cửa nếu Oman bác đề xuất, và eo biển Hormuz không thể quay trở lại thỏa thuận trước chiến tranh với tàu thuyền đi qua miễn phí.

Phóng viên Al Jazeera Resul Serdar Atas đưa tin từ Tehran rằng Oman đang xem xét một đề xuất khác, có thể bao gồm ba tuyến đường biển: một qua lãnh hải Iran, một làn quốc tế, và một qua vùng biển Oman. “Các nguồn tin cho thấy Iran thể hiện sự linh hoạt”, phóng viên Serdar cho biết.

Các vấn đề tranh luận khác

Các điểm bất đồng khác bao gồm hướng di chuyển của tàu thuyền trong làn, phí thu, ai sẽ định nghĩa các thỏa thuận đạt được, và hoạt động rà phá thủy lôi trong eo biển. Phóng viên Tohid Asadi của Al Jazeera đưa tin từ Tehran.

Trong khi Mỹ cáo buộc Tehran đặt thủy lôi trong eo biển, Tehran chưa xác nhận. Tuy nhiên, lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo đã công bố bản đồ tuyến đường cho phép dành cho tàu thuyền được phép vào tháng 4, tuyên bố sẽ đảm bảo tàu tránh thủy lôi tiềm năng. Tuyến đường này đưa tàu đến gần bờ biển Iran hơn trước.

Một vấn đề rõ ràng khác là phí sử dụng eo biển và mức thuế Iran muốn áp lên tàu thuyền, so với mức đóng góp tự nguyện. Giáo sư Paul Musgrave tại Đại học Georgetown ở Qatar lưu ý mô hình eo biển Malacca thu được khoảng 70 triệu USD mỗi năm qua hệ thống phí tự nguyện. Tuy nhiên, con số đó khác xa so với khoản 1 triệu USD mỗi tàu được cho là Tehran đề xuất như “phí dịch vụ” tại eo biển Hormuz. Tehran trước đây cho biết phí vận chuyển sẽ dành cho tái thiết sau thiệt hại cơ sở hạ tầng lan rộng do các cuộc tấn công Mỹ-Israel gây ra.