Iran: Lễ tưởng niệm Ashura hòa quyện tín ngưỡng và ủng hộ nhà nước

Kể từ đầu tháng Muharram (tháng đầu tiên theo lịch Hồi giáo) vào tuần trước, nhiều con phố và khu phố ở Tehran cùng các thành phố khác của Iran đã được phủ vải đen như một dấu hiệu tang tóc. Ngày thứ Tư và thứ Năm vừa qua là Tasua và Ashura, được chính quyền Iran tuyên bố là ngày nghỉ lễ hàng năm, để tưởng niệm vụ sát hại Hussein ibn Ali, cháu trai của nhà tiên tri Muhammad và là vị Imam thứ ba trong số 12 Imam của người Hồi giáo dòng Shia, cách đây hơn 1.300 năm.

Đối với Cộng hòa Hồi giáo Iran, Ashura còn mang ý nghĩa chính trị sâu sắc. Nhà nước tự coi mình là sự tiếp nối của Hussein, vị lãnh đạo “tử vì đạo”, người đã chọn chết cùng các chiến binh và gia đình trong một cuộc nổi dậy thay vì khuất phục trước sự cai trị bất công của các vị vua Umayyad thời đó.

Trong bối cảnh đó, các chỉ huy đã hy sinh của “trục kháng chiến” do Tehran hậu thuẫn, đa phần là người Hồi giáo dòng Shia, như Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei và thủ lĩnh Hezbollah Hassan Nasrallah, được những người ủng hộ tin rằng đã đạt được vinh dự cao nhất trong cái chết. Khamenei, người nắm quyền tuyệt đối gần 37 năm, hiện được truyền thông nhà nước và một số tín đồ gọi là “seyyed ol-shohada” (người tử vì đạo cao quý nhất), danh hiệu vốn gắn liền với Imam Hussein.

Hơn bốn tháng sau cái chết của ông khi bắt đầu cuộc chiến với Mỹ và Israel ở trung tâm Tehran vào ngày 28/2, Khamenei dự kiến sẽ được an táng vào tuần thứ hai của tháng 7, trong tháng Muharram. Sau sáu ngày tổ chức sự kiện qua nhiều thành phố, ông sẽ được chôn cất tại đền thờ Imam Reza ở phía đông bắc Mashhad. Nhiều tuần sau lễ an táng, các thành phố của Iran dự kiến sẽ tiếp tục phủ kín trong cờ đen.

Sự kiện Ashura

Các nhà thờ Hồi giáo, quảng trường và đường phố trên khắp Iran hiện tràn ngập các lều và trạm Ashura đen với thông điệp ủng hộ nhà nước, một số có hình ảnh các quan chức thiệt mạng trong chiến tranh. Họ phát nhạc tôn giáo và tụng kinh suốt ngày đêm, đặc biệt là vào ban đêm, và thỉnh thoảng phát trà và đồ uống. Quảng trường Cách mạng Tehran và các khu vực trọng điểm khác bị phong tỏa vào ban đêm để tổ chức các sự kiện quy mô lớn do nhà nước tổ chức.

Các đám rước tang lễ Ashura cũng di chuyển qua một số khu phố, mang theo “alam” (cờ nghi lễ) gắn liền với Karbala, thành phố Iraq nơi Imam Hussein bị sát hại. Nhiều đám rước do các nhóm liên kết với nhà nước và những người biểu tình ủng hộ chính quyền tổ chức, những người đã xuống đường mỗi đêm kể từ khi chiến tranh bắt đầu. Một số được cảnh sát và lực lượng vũ trang bảo vệ.

Trong một số không gian mở và nơi tụ tập tang lễ gọi là tekkiyeh, có các nghi lễ nhịp nhàng và đập ngực đồng loạt, cùng với “zanjir-zani” (tự đánh vào vai và lưng bằng xích nhẹ và các dụng cụ khác). Các bài ca ai điếu và than khóc bằng tiếng Ba Tư và tiếng Ả Rập, phát ra từ loa phóng thanh, đôi khi được hòa trộn với trống hoặc bộ gõ trực tiếp giữa đám đông trên đường phố, được thắp sáng bằng đèn đỏ sẫm. Các trạm phát thực phẩm cũng được thiết lập trong nhà thờ Hồi giáo hoặc trên đường phố, phân phát các bữa ăn từ thiện do nhà nước hoặc cộng đồng tổ chức.

Truyền thống tôn giáo

Tuy nhiên, không phải mọi nghi lễ Ashura đều gắn với nhà nước. Một số người Iran kỷ niệm sự kiện này dựa trên các truyền thống tôn giáo được truyền qua nhiều thế hệ, hoặc để vinh danh những người thân mới qua đời. “Gia đình tôi nấu món ash-e reshteh vào đêm Ashura và mang đến tận nhà hàng xóm như một cử chỉ tôn trọng và để tưởng nhớ ông nội tôi, người đã mất,” một phụ nữ trẻ sống ở phía tây Tehran nói với Al Jazeera.

Năm nay, một số gia đình Iran đã dùng các buổi tụ họp Muharram và Ashura như một cách tưởng niệm những người thân thiệt mạng trong các cuộc biểu tình trên toàn quốc vào tháng Một. Các đoạn video lan truyền trên mạng xã hội trong tuần này từ nhiều thành phố, bao gồm Isfahan và Amol, cho thấy các bà mẹ và các thành viên gia đình khác của những người biểu tình thiệt mạng đã khóc nức nở khi giơ ảnh để tưởng nhớ người thân trong các buổi lễ Muharram. Hàng nghìn người đã thiệt mạng, chủ yếu vào các đêm ngày 8 và 9 tháng Một trong thời gian tổng đình chỉ internet và liên lạc.

Đối với chính quyền và những người ủng hộ nhiệt thành nhất, các sự kiện tang lễ năm nay mang đến một cơ hội khác để lên tiếng chống lại các cường quốc nước ngoài và kế hoạch của họ đối với Iran, khi nước này tham gia đàm phán với Washington sau khi ký một biên bản ghi nhớ vào tuần trước để kết thúc cuộc chiến kéo dài bốn tháng giữa Mỹ-Israel với Iran. Truyền thông nhà nước đã phát sóng các cuộc phỏng vấn với những người ủng hộ trên đường phố, những người nói rằng họ không tin tưởng Mỹ.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian, người ủng hộ giải pháp thương lượng với Mỹ và đầu tuần này cho biết ông lo ngại về một làn sóng biểu tình khác giữa bất mãn công chúng ngày càng tăng, đã sử dụng đêm Ashura để gửi thông điệp về đoàn kết dân tộc và kháng chiến thời chiến. “Bất kỳ thông điệp, tuyên bố hay hành động nào làm tổn hại đến sự đoàn kết và nhất trí đều có lợi cho kẻ thù, ngay cả khi lời chỉ trích được đưa ra là có cơ sở,” ông nói, phát biểu vào tối thứ Tư tại lăng mộ của cố Lãnh tụ tối cao Ruhollah Khomeini, người lãnh đạo cuộc cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979.