Iran chuẩn bị kế hoạch ứng phó khi Mỹ đe dọa áp thêm trừng phạt kinh tế

Trong bối cảnh các lệnh cấm vận thương mại, đóng băng tài sản và các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền như một phần của chiến dịch phong tỏa hải quân, Washington đã công bố kế hoạch áp dụng một làn sóng hạn chế mới đối với Iran, nhắm vào nền kinh tế của nước này.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết hôm thứ Năm tuần trước rằng Washington đang lên kế hoạch gây thêm thiệt hại kinh tế cho Tehran ngay trong tuần này. Mỹ sẽ áp dụng các biện pháp chưa từng có trong lịch sử cô lập kinh tế một quốc gia, ông Bessent nói.

Một ngày sau đó, Tổng thống Donald Trump nhắc lại tuyên bố của Bessent và nói rằng Iran sẽ bị giáng đòn kinh tế mạnh mẽ. Khi thỏa thuận ghi nhớ (MoU) hết hạn vào hôm thứ Hai, ông Trump kêu gọi Tehran giương cờ trắng đầu hàng nhưng nhấn mạnh ông không vội kết thúc chiến tranh.

Kể từ tháng 2/2025, khi nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump bắt đầu, Washington đã áp đặt lệnh trừng phạt đối với hơn 1.000 cá nhân, tàu và máy bay liên quan đến Iran, theo Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ.

Giới chức Iran vẫn giữ lập trường thách thức, tuyên bố có thể chuyển sang các hoạt động tấn công và đồng thời sẵn sàng đối phó với khả năng xâm lược trên bộ.

Theo Mohammad Reza Farzanegan, giáo sư kinh tế Trung Đông tại Đại học Philipps-Universitat Marburg (Đức), phong tỏa hải quân tạo ra một tình huống mới khi các gói trừng phạt truyền thống kết hợp với sử dụng vũ lực quân sự để gây ra sự thiếu hụt hàng hóa thực tế trong nền kinh tế Iran.

“Đây là gánh nặng bổ sung đặt ra những câu hỏi mới cho các nhà hoạch định chính sách ở Tehran: Nên chọn một thỏa thuận do chính quyền Trump áp đặt, hay tiếp tục xung đột vũ trang để phá vỡ phong tỏa các cảng? Hiện tại có vẻ Iran nghiêng về lựa chọn thứ hai,” ông nói với Al Jazeera.

Farzanegan cho rằng để Mỹ đạt được mục tiêu thay đổi hành vi của chính phủ Iran, Washington cũng nên “mở một lối thoát ngoại giao và đưa ra lựa chọn này”. Nếu xung đột vũ trang tái diễn hoàn toàn, “chi phí sẽ không chỉ giới hạn ở đối tượng bị trừng phạt; nền kinh tế toàn cầu cũng sẽ phải trả giá” thông qua sự gián đoạn tiếp diễn ở eo biển Hormuz và các cuộc tấn công trên khắp khu vực.

Iran nhấn mạnh các cam kết trong MoU

Trong khi đó, các cuộc đàm phán tìm lối thoát cho chiến tranh vẫn bế tắc, mặc dù Iran tiếp tục đối thoại với Oman và các bên trung gian khác về một thỏa thuận tạm thời tiềm năng ở eo biển Hormuz, nơi từng chứng kiến một phần năm lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên toàn cầu lưu thông trước chiến tranh.

Chủ tịch Quốc hội kiêm trưởng đoàn đàm phán Iran, Mohammad Bagher Ghalibaf, nói với truyền thông nhà nước hôm thứ Ba rằng eo biển Hormuz sẽ vẫn đóng cửa cho đến khi Mỹ đáp ứng các điều kiện của MoU đã hết hạn.

“Tôi nói rõ: Cho đến khi các cam kết mà Mỹ đưa ra trong thỏa thuận ghi nhớ, bao gồm dỡ bỏ phong tỏa, giải phóng tài sản bị đóng băng, dỡ bỏ trừng phạt dầu mỏ, chấm dứt các mối đe dọa và chiến dịch quân sự trên mọi mặt trận cùng các điều kiện khác mà Mỹ đồng ý trong thỏa thuận, được thực hiện, eo biển sẽ không được mở lại,” Ghalibaf nói.

Với căng thẳng leo thang trước chiến tranh, chính phủ Iran đã ủy quyền cho một số tỉnh biên giới nhập khẩu hàng hóa thiết yếu và xây dựng kho dự trữ. Để tồn tại qua phong tỏa trong những tháng gần đây, Iran tập trung chuyển hướng nhập khẩu thực phẩm, hàng tiêu dùng và nguyên liệu công nghiệp qua biên giới đất liền với Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ và các nước khác, cũng như qua biển Caspian với Nga và Trung Á.

Trong thời gian ngừng bắn ngắn theo MoU, lệnh phong tỏa đã được dỡ bỏ vài tuần vào cuối tháng 6 và đầu tháng 7, cho phép xuất khẩu nhanh dầu thô chứa trên tàu siêu dầu và cho quân đội thời gian tập hợp lực lượng. Nhưng xuất khẩu dầu của Iran đã ngừng trở lại kể từ khi thỏa thuận sụp đổ, và giới chức Mỹ cùng Israel đã thảo luận về việc phá vỡ hoạt động nhập khẩu nội địa của Iran để gia tăng áp lực.

Năng lượng trong tầm ngắm

Truyền thông Mỹ đưa tin các biện pháp sắp tới của Washington có thể bao gồm trừng phạt thêm các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc (thường gọi là “teapots”) mua hoặc xử lý dầu thô Iran. OFAC đã áp đặt lệnh trừng phạt thứ cấp đối với các thực thể nhỏ hơn ở Trung Quốc và Hong Kong xử lý dòng tiền dầu mỏ Iran, nhưng có thể tiến xa hơn khi đe dọa chỉ định các ngân hàng lớn của Trung Quốc nếu họ động đến các quỹ liên quan đến Iran.

Theo nhà kinh tế Ghodsi, năng lượng vẫn là nguồn sức mạnh lớn nhất của Mỹ đối với Iran, đặc biệt sau khi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel làm hư hại cơ sở hạ tầng nước này. Chính phủ Iran cũng đã giảm hạn ngạch xăng dầu trợ cấp cho phương tiện cá nhân và đang cân nhắc tăng giá nhiên liệu, trong khi các khoản nhập khẩu nhiên liệu trị giá vài tỷ USD mỗi năm đã dừng do chiến tranh và phong tỏa.

Nhà kinh tế Ghodsi nhận định Mỹ sẽ nhắm vào thương mại năng lượng bên ngoài của Iran, bao gồm vận tải biển, dịch vụ vận chuyển, bảo hiểm, thanh toán và các bên mua trung gian. “Trên thực tế, điều đó có nghĩa là thực thi chặt chẽ hơn đối với các thực thể ở Trung Quốc và những nơi khác tạo điều kiện cho các giao dịch năng lượng bị trừng phạt, cùng với việc giám sát chặt chẽ hơn các tuyến vận chuyển trung chuyển và thanh toán qua các nước láng giềng,” ông nói.