HRW: Xét xử hàng loạt ở El Salvador vi phạm quyền của bị cáo

Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW) vừa công bố báo cáo ghi nhận nhiều vi phạm trong hệ thống xét xử hàng loạt tại El Salvador, nơi hàng trăm người có thể bị đưa ra xét xử và kết án trong cùng một phiên tòa.

Theo báo cáo công bố ngày thứ Tư, HRW đã xem xét bốn cáo trạng liên quan đến hơn 600 bị cáo và một phán quyết của tòa án với sự tham gia của hơn 120 người. Báo cáo cũng dựa trên phỏng vấn 15 luật sư bào chữa, những người cho biết thân chủ của họ bị tước quyền được xét xử công bằng và do đó không thể tự bào chữa đầy đủ tại tòa.

HRW kết luận rằng các bị cáo trong những phiên tòa hàng loạt phải đối mặt với các cáo buộc được định nghĩa mơ hồ, bằng chứng yếu và thủ tục tố tụng có sai sót. Trong một số trường hợp, luật sư bào chữa bị hạn chế xem hồ sơ vụ án của thân chủ và bị cấm liên lạc riêng với bị cáo.

“Các phiên tòa hàng loạt ở El Salvador là một trò hề của công lý,” bà Juanita Goebertus, Giám đốc phụ trách châu Mỹ của HRW, nói trong một tuyên bố. “Những phiên điều trần này được thiết kế để đưa ra phán quyết có tội, chứ không phải để cân nhắc bằng chứng theo đúng trình tự pháp lý.”

Các phiên tòa hàng loạt là một phần trong chiến dịch siết chặt an ninh toàn diện của Tổng thống Nayib Bukele, được khởi động nhằm đối phó với tình trạng tội phạm có tổ chức gia tăng tại quốc gia Trung Mỹ này.

Bukele lần đầu ban bố tình trạng khẩn cấp vào tháng 3/2022 để giải quyết làn sóng tội phạm, đình chỉ một số quyền tự do dân sự để trao thêm quyền hạn cho lực lượng thực thi pháp luật. Các biện pháp này bao gồm các đợt bắt giữ hàng loạt. Năm tiếp theo, Quốc hội El Salvador thông qua dự luật mở đường cho các phiên tòa hàng loạt, cho phép tòa án giải quyết các vụ việc có hàng trăm bị cáo riêng lẻ.

Chính phủ El Salvador bảo vệ các phiên tòa này là cần thiết để triệt phá các băng nhóm, với quy mô tội phạm tại nước này. Tuy nhiên, giới chỉ trích nhiều lần cảnh báo rằng chiến thuật như vậy vi phạm các quyền cơ bản của con người và dẫn đến việc giam giữ bất hợp pháp.

Chính Tổng thống Bukele cũng thừa nhận rằng những người vô tội đã bị cuốn vào chiến dịch trấn áp của ông. Năm 2024, ông cho biết khoảng 8.000 người bị bắt sau đó đã được trả tự do. “Chúng tôi sẽ trả tự do cho 100% người vô tội,” ông cam kết vào thời điểm đó, đồng thời lập luận rằng không có hệ thống nào hoàn hảo.

Hơn 93.000 người, trong đó có hơn 3.000 trẻ em, đã bị giam giữ theo lệnh tình trạng khẩn cấp của El Salvador, vốn đã được gia hạn nhiều lần kể từ năm 2022. Ước tính khoảng 120.000 người hiện đang bị giam giữ tại El Salvador, tương đương khoảng 2% dân số nước này. Đây là một trong những quốc gia có tỷ lệ giam giữ cao nhất thế giới.

HRW lưu ý rằng nhiều bản án trong các phiên tòa hàng loạt được đưa ra dựa trên cáo buộc bị cáo là “cộng tác viên” với các băng nhóm, một tiêu chuẩn pháp lý mơ hồ. Trong một phiên tòa được nhóm này xem xét, hơn 120 người bị kết tội liên kết bất hợp pháp và bị tuyên án từ 30 đến 45 năm tù. HRW cho biết không có ai được trắng án.

Theo HRW, đối với phần lớn tù nhân bị kết án với các cáo buộc như vậy, bằng chứng duy nhất liên kết họ với băng nhóm là lời khai của một trong hai nhân chứng ẩn danh, những người đã được miễn truy tố. “Công tố viên nói một người là thành viên băng nhóm vì một cảnh sát nói như vậy,” một luật sư giấu tên nói với HRW. “Công tố viên dựa vào báo cáo của cảnh sát, và báo cáo của cảnh sát dựa vào thông tin tình báo chính thức không xác định hoặc tin đồn công chúng.”

Hệ thống giám sát các phiên tòa hàng loạt cũng đặt ra nhiều câu hỏi. Các vụ án được đưa ra trước Tòa án Chống Tội phạm Có Tổ chức, một hệ thống tòa án do Tòa án Tối cao El Salvador giám sát mà giới chỉ trích cáo buộc thiếu minh bạch. Danh tính các thẩm phán của tòa án này không được công bố, ngay cả với các luật sư tham gia tố tụng.

Bất chấp những lo ngại về nhân quyền tại nước này, chính phủ của Tổng thống Bukele vẫn duy trì tỷ lệ ủng hộ tương đối cao trong các cuộc thăm dò dư luận. Bukele đã viện dẫn những số liệu này như bằng chứng cho thấy sự ủng hộ của công chúng đối với các biện pháp chống tội phạm của ông.

Hồi tháng 4, Tổng chưởng lý Rodolfo Delgado cũng bảo vệ một phiên tòa hàng loạt gần 500 người bị cáo buộc là thành viên băng đảng MS-13, nói trong một bài đăng trên mạng xã hội rằng băng nhóm này đã hoạt động có hệ thống trong nhiều năm, gây “sợ hãi và tang tóc cho các gia đình El Salvador”.

Chính phủ El Salvador chưa phản hồi ngay lập tức đề nghị bình luận.

Trong báo cáo của mình, HRW kêu gọi rà soát độc lập các vụ án được đưa ra theo tình trạng khẩn cấp. Tổ chức này cũng yêu cầu trả tự do cho những người bị giam giữ mà không có bằng chứng đáng tin cậy.