Hiệp định USMCA đứng trước nguy cơ không được gia hạn, doanh nghiệp lo ngại bất ổn

Vancouver, Canada – Khi hiệp định thương mại giữa Mỹ, Mexico và Canada bước vào đợt rà soát chung bắt buộc đầu tiên vào ngày 1/7, các chuyên gia cho rằng khả năng được gia hạn đã giảm, do tính khó lường của Tổng thống Mỹ Donald Trump.

Ông Trump từng thúc đẩy một thỏa thuận mới trong nhiệm kỳ đầu tiên để thay thế Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA). Kết quả là USMCA ra đời, có hiệu lực từ ngày 1/7/2020 và dự kiến hết hạn sau 16 năm.

Giờ đây, vào dịp kỷ niệm 6 năm USMCA, ba nước liên quan sẽ quyết định có nên gia hạn hiệp định thêm 16 năm nữa hay không. Tuy nhiên, kết quả của quá trình rà soát vẫn chưa rõ ràng, và các nhà phê bình cảnh báo sự bất ổn này có thể gây phức tạp cho doanh nghiệp.

Nếu cả ba nước không cam kết gia hạn, quy trình rà soát hàng năm sẽ được kích hoạt, khiến USMCA phải được thảo luận mỗi năm cho đến năm 2036.

“Chúng ta có thể phải đối mặt với các đợt rà soát hàng năm bắt buộc, nhưng điều đó cũng có nghĩa là sự bất ổn kéo dài, và đó là yếu tố tiêu cực cho việc ra quyết định kinh doanh”, ông Tony Stillo, Giám đốc Kinh tế Canada tại Oxford Economics, một công ty tư vấn, nhận định. “Chắc chắn đó là một yếu tố kìm hãm”.

Đó cũng là tình huống mà các nhà phân tích hiện dự báo sẽ xảy ra sau đợt rà soát tháng 7 tới. “Kịch bản có khả năng nhất là hiệp định sẽ bước vào quy trình gia hạn hàng năm”, bà Vina Nadjibulla, Phó Chủ tịch kiêm Trưởng bộ phận nghiên cứu tại Quỹ Châu Á Thái Bình Dương của Canada, một tổ chức tư vấn phi lợi nhuận, cho biết.

Tuy nhiên, bà cũng cho rằng động thái của các cuộc đàm phán tháng 7 vẫn chưa rõ ràng. Bà chỉ ra một câu hỏi còn bỏ ngỏ: “Liệu không có gì được thống nhất cho đến khi mọi thứ được thống nhất, hay những thay đổi từng bước có được chấp nhận?”

Trong trường hợp xấu nhất, bất kỳ bên nào cũng có thể thông báo trước 6 tháng và hủy bỏ hoàn toàn hiệp định thương mại. Bà Nadjibulla lưu ý rằng ông Trump có thể đang nghiêng về hướng đó. “Ông ấy từng nói rằng ông ấy ước gì USMCA không tồn tại”, bà cho biết.

Chính ông Trump nói với các phóng viên hồi đầu tháng 6 rằng ông cảm thấy Mỹ không cần thỏa thuận thương mại này. “Tôi không biết liệu mình có gia hạn nó hay không”, ông nói ngày 10/6. “Chúng tôi đang nói chuyện với họ. Chúng tôi sẽ xem liệu chúng tôi có làm gì đó không”. Một tuần sau, ông lại bày tỏ sự mơ hồ về lập trường của Mỹ: “Tôi thà không có thỏa thuận, nhưng tôi có thể ký nó”.

Khác với ông Trump, lãnh đạo Canada và Mexico đều bày tỏ mong muốn tiếp tục hiệp định thương mại. USMCA đặc biệt có lợi cho hai nước này sau làn sóng thuế quan mà ông Trump áp đặt từ năm ngoái sau khi nhậm chức nhiệm kỳ hai. Hàng hóa được giao dịch theo hiệp định phần lớn được miễn trừ các loại thuế bổ sung.

Tuy nhiên, ông Trump đã sử dụng các công cụ pháp lý khác để đánh thuế cả hàng hóa tuân thủ USMCA. Ví dụ, chính quyền của ông đã viện dẫn Mục 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại, cho phép áp thuế đối với các sản phẩm “đe dọa gây tổn hại” đến an ninh Mỹ. Mức thuế 50% đã được áp lên thép, nhôm và đồng của Canada, cùng mức thuế 25% đối với phần không phải của Mỹ trong ô tô tuân thủ USMCA. Thuế 10% cũng được thêm vào một số sản phẩm gỗ xẻ.

Các sản phẩm ngoài phạm vi bảo vệ của USMCA phải chịu mức thuế đặc biệt cao. Chính quyền Trump trước đây từng sử dụng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp thuế toàn diện trên toàn thế giới, cho đến khi Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết các loại thuế này vi hiến vào tháng 2 vừa qua. Đáp lại, Nhà Trắng đã ban hành mức thuế 10% toàn cầu dựa trên Mục 122 của Đạo luật Thương mại, cho phép Mỹ giải quyết thâm hụt cán cân thanh toán “lớn và nghiêm trọng”. Chính quyền Trump đe dọa sẽ nâng mức thuế này lên 15% trong những tháng tới.

Mexico và Canada là hai đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ. Gần đây, Canada gửi gần 80% lượng hàng xuất khẩu sang Mỹ. USMCA đã giúp phần lớn giao dịch đó được bảo vệ khỏi các chính sách thuế thay đổi của ông Trump. Tuy nhiên, các nhà phân tích như ông Stillo ở Canada cảnh báo việc USMCA phải chịu rà soát hàng năm có thể làm suy yếu nền kinh tế của các nước trong khối. Ông cho rằng Canada nhiều khả năng sẽ thúc đẩy việc giảm thuế như một phần của đợt rà soát USMCA.

Nhưng USMCA cũng mang lại lợi ích cho doanh nghiệp Mỹ, vốn xuất khẩu các sản phẩm như phụ tùng ô tô, máy bay, dầu mỏ và máy tính sang Canada và Mexico. Theo phân tích dữ liệu từ Viện Kinh tế Quốc tế Peterson, phần lớn hàng xuất khẩu của một số bang của Mỹ sang Canada và Mexico được vận chuyển theo USMCA. Ví dụ, bang North Dakota xuất khẩu 89,9% hàng hóa sang hai nước này. Michigan là 64,9%, Iowa là 50% và Arizona là 39%. Cả bốn bang đều bỏ phiếu cho ông Trump trong cuộc bầu cử năm 2024.

Nhìn chung, Mỹ cũng phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu sang Canada và Mexico trong một số lĩnh vực nhất định. Hàng xuất khẩu như phụ tùng ô tô, máy bay và sản phẩm dầu mỏ đã tạo ra doanh thu hơn 10 tỷ USD vào năm ngoái. 75,6% hàng xuất khẩu phụ tùng và phụ kiện cho máy kéo, phương tiện giao thông công cộng, ô tô và các thiết bị ô tô tương tự của Mỹ được gửi đến hai nước láng giềng.

Các tác giả phân tích, Gary Hufbauer và Ye Zhang, viết rằng kết quả rà soát USMCA có thể có hậu quả đáng kể đối với các ngành công nghiệp và bang này của Mỹ. Nếu ông Trump hủy bỏ hiệp định, Mỹ có thể áp thêm thuế lên hàng Canada và Mexico, khiến các nước này trả đũa hoặc tìm kiếm hàng thay thế trong nước hoặc từ bên thứ ba. “Có một nguy cơ đối với hàng xuất khẩu của Mỹ nếu chấm dứt USMCA”, ông Hufbauer cảnh báo.

Dù nền kinh tế Mỹ rộng lớn có thể chịu đựng được sự bất ổn, các doanh nghiệp và bang cụ thể có thể bị ảnh hưởng. Ông Hufbauer cảnh báo hậu quả không dừng lại ở đó, một cuộc rà soát thất bại có thể gây tổn hại lâu dài đến quan hệ xuyên biên giới. “Tác động lớn hơn đối với Mỹ là sự đổ vỡ của các liên minh và tình hữu nghị trên toàn thế giới. Khía cạnh chính trị lớn hơn nhiều so với khía cạnh kinh tế trong vấn đề này”, ông nói.

Ông Stillo nhìn nhận đợt rà soát USMCA diễn ra trong bối cảnh tái cấu trúc toàn cầu rộng lớn hơn, khi các liên minh truyền thống bị thử thách. “Chúng ta đang ở trong một thế giới phân mảnh hơn nhiều. Đó không hẳn là phi toàn cầu hóa, nhưng chắc chắn chúng ta đang thấy sự phá vỡ các khối khu vực”, ông nói. Riêng với Canada, sự bất ổn kinh tế có thể buộc các nhà lãnh đạo phải tìm kiếm thêm nhiều đối tác thương mại hơn. “Chúng tôi sẽ luôn giao thương với Mỹ, nhưng bây giờ là lúc đa dạng hóa”, ông Stillo kết luận.