Hành lang Lobito: Mô hình hợp tác Mỹ-Châu Phi gây tranh cãi

Trong phiên điều trần xác nhận chức vụ trợ lý Ngoại trưởng phụ trách châu Phi hôm 5/3, tân quan chức Frank Garcia đã nhấn mạnh Hành lang Lobito – tuyến đường sắt và vận tải chiến lược dài 1.300 km nối cảng Lobito ở Angola tới vùng giàu khoáng sản của CHDC Congo và Zambia – là minh chứng cho định hướng mới của Washington tại lục địa đen, tập trung vào thương mại và đầu tư thay vì viện trợ nhân đạo.

Dự án vốn được chính quyền Biden ký biên bản ghi nhớ đầu tư, sau đó được Tổng thống Trump huy động vốn vào năm 2025. Garcia mô tả đây là mô hình tiên phong, phù hợp với cách tiếp cận “Nước Mỹ trên hết”, ưu tiên tạo việc làm, hội nhập khu vực và mở rộng quan hệ thương mại song phương.

Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng Hành lang Lobito chủ yếu phục vụ mục tiêu của Mỹ trong việc đảm bảo chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược cho sản xuất xe điện, công nghệ năng lượng sạch và quốc phòng, thay vì mang lại lợi ích thực sự cho người dân địa phương.

“Có nguy cơ thực sự rằng hành lang này sẽ làm trầm trọng thêm các cuộc khủng hoảng, chứ không mang lại giải pháp,” Mike Jennings, giáo sư phát triển toàn cầu tại Đại học SOAS London, nhận định. “Việc triển khai mang nặng tư duy thực dân mới về thực tiễn, tinh thần và mục tiêu.”

Hành lang Lobito là gì?

Tuyến đường sắt Benguela, tiền thân của hành lang, được xây dựng từ năm 1902 như một hành lang thương mại thuộc địa để vận chuyển khoáng sản thô từ nội địa châu Phi ra thị trường châu Âu và châu Mỹ. Sau khi Angola giành độc lập năm 1975 và kết thúc nội chiến kéo dài 27 năm, chỉ chưa tới 3% đường sắt còn hoạt động.

Trung Quốc từng đầu tư 2 tỷ USD theo chương trình đổi dầu lấy đường sắt để phục hồi tuyến này. Năm 2023, liên doanh Lobito Atlantic Railway, gồm Trafigura, Mota-Engil và Vecturis SA, đã giành được nhượng quyền khai thác 30 năm. Mỹ cam kết hàng tỷ USD để nâng cao năng lực vận chuyển, giảm chi phí vận chuyển khoáng sản chiến lược.

Dự án là một trong năm tuyến đường thương mại, quá cảnh và phát triển chính ở Nam Phi. Nó nhằm tăng hiệu quả vận tải, giảm thời gian và chi phí đưa hàng hóa ra cảng biển, đặc biệt là đồng, coban, lithium và niken phục vụ sản xuất xe điện và công nghệ năng lượng sạch.

Người ủng hộ cho rằng hành lang tạo cơ hội kinh tế cho nông dân, thợ thủ công và thợ mỏ nhỏ dọc tuyến. Song Jennings lưu ý: “Phát triển hạ tầng là quan trọng cho tăng trưởng châu Phi, nhưng câu hỏi lớn là Hành lang Lobito có thực sự làm được điều đó theo cách đang được triển khai hay không.”

Cách tiếp cận của Washington

Tháng 12/2024, Tổng thống Biden có chuyến thăm song phương đầu tiên tới Angola, một phần để bàn về hỗ trợ Hành lang Lobito trong bối cảnh Trung Quốc vượt Mỹ trở thành đối tác thương mại lớn nhất châu Phi từ năm 2013. Dưới thời Biden, dự án được đóng khung là biểu tượng cho quá trình chuyển đổi khí hậu trong khuôn khổ Sáng kiến Cổng Toàn cầu của EU.

Chính quyền Trump đã tái định nghĩa hành lang này thành công cụ địa chính trị nhằm đối phó Trung Quốc, củng cố kiểm soát của Mỹ đối với vật liệu chiến lược và đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Tổ chức Tài chính Phát triển Quốc tế (DFC) – được thành lập năm 2019 – cam kết khoản vay 550 triệu USD và sau đó ký gói tài trợ 753 triệu USD hồi tháng 12.

“Chúng tôi coi đường sắt là tài sản quốc gia và khu vực trọng yếu, thúc đẩy phát triển kinh tế và hỗ trợ vận chuyển kim loại chiến lược ra thị trường toàn cầu, đồng thời ngăn chặn sự độc quyền của Trung Quốc và các đối thủ cạnh tranh,” Giám đốc DFC Ben Black nhấn mạnh.

Những lo ngại xung quanh dự án

Jennings chỉ trích dự án dường như chỉ định hướng hỗ trợ thương mại từ châu Phi ra nước ngoài, thay vì tăng cường liên kết nội khối. “Nó giống như sự tiếp nối của mô hình bóc lột tài nguyên thiên nhiên châu Phi hơn là một dự án hướng đến châu Phi,” ông nói.

Công tác triển khai cũng bị cho là thiếu quan tâm đến người dân bị ảnh hưởng. Theo phân tích ảnh vệ tinh của nhóm vận động Global Witness (Anh), có tới 6.500 người có thể bị di dời liên quan đến phát triển Hành lang Lobito tại CHDC Congo, nơi quyền sở hữu nhà cửa dọc tuyến đường sắt đang bị tranh chấp.

Văn kiện của Liên Hợp Quốc tháng 10/2024 về tác động khu vực của Hành lang Lobito cảnh báo các thách thức về môi trường, xung đột đất đai và cộng đồng, cùng các rủi ro về y tế, giới và nhân quyền. Văn kiện kêu gọi ba chính phủ châu Phi và các bên liên quan thiết lập quy trình “giải quyết các tác động và lạm dụng nhân quyền, bao gồm tổn hại nhân quyền xuyên biên giới liên quan đến kinh doanh”.

“Dự án không phải là câu trả lời cho nhu cầu của người dân nơi đây. Nó tập trung vào lợi ích chiến lược và kinh tế bên ngoài – đặc biệt là của Mỹ – chứ không phải của cộng đồng và những người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất,” Jennings kết luận.