Hàm lượng 'hóa chất vĩnh cửu' trong trứng chim biển Canada giảm mạnh nhờ quy định chặt chẽ

Một nghiên cứu mới được công bố trên tạp chí chuyên ngành cho thấy hàm lượng một số hợp chất PFAS nguy hiểm nhất trong trứng chim biển tại Canada đã giảm mạnh, được các tác giả coi là minh chứng cho hiệu quả của các quy định pháp lý.

Các nhà khoa học đã phân tích hàm lượng PFAS trong trứng của loài chim điên phương bắc (northern gannet) tại khu vực lưu vực sông St. Lawrence trong suốt 55 năm. Kết quả cho thấy nồng độ PFAS tăng vọt từ những năm 1960 đến đỉnh điểm vào cuối thập niên 1990 và đầu những năm 2000, sau đó bắt đầu giảm.

Sự sụt giảm này diễn ra đồng thời với một số thay đổi quan trọng: trước áp lực quản lý, tập đoàn hóa chất 3M – một trong những nhà sản xuất PFAS lớn nhất – đã bắt đầu loại bỏ PFOS, một trong những hợp chất phổ biến và độc hại nhất. Đến năm 2015, các nhà sản xuất hóa chất lớn đạt thỏa thuận với Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) để loại bỏ dần PFOS và PFOA.

Ông Raphael Lavoie, đồng tác giả nghiên cứu, chuyên gia độc chất sinh thái tại Cơ quan Môi trường và Biến đổi Khí hậu Canada, gọi đây là "tin tốt". Ông nói: "Chúng tôi thấy sự gia tăng đáng kinh ngạc đến đỉnh điểm khi nồng độ vượt ngưỡng độc hại đối với loài chim này, sau đó giảm mạnh một cách tích cực. Các quy định đang phát huy tác dụng tốt."

PFAS là một nhóm gồm ít nhất 16.000 hóa chất thường dùng để sản xuất các sản phẩm chống thấm nước, chống ố và chịu nhiệt. Chúng được gọi là "hóa chất vĩnh cửu" vì không phân hủy tự nhiên, và có liên quan đến nhiều vấn đề sức khỏe như ung thư, bệnh tuyến giáp, vấn đề thận và suy giảm miễn dịch.

Trứng chim được thu thập từ đảo Bonaventure xa xôi, nơi có quần thể chim điên phương bắc lớn nhất Bắc Mỹ. Dữ liệu cho thấy hàm lượng PFOS trong trứng đã giảm từ mức đỉnh 100 ppb (phần tỷ) xuống còn 26 ppb vào năm 2024, tức giảm 74%. Hàm lượng PFOA giảm khoảng 40% trong cùng thời kỳ, dù có tăng nhẹ trong những năm gần đây. Trong khi đó, PFHxS – một hợp chất PFAS phổ biến khác – giảm từ 0.69 ppb xuống 0.19 ppb, tương đương 72%.

Bài báo mô tả chi tiết quá trình sản xuất PFAS tăng mạnh từ năm 1969 đến giữa thập niên 1990, thúc đẩy bởi các ứng dụng từ bọt chữa cháy đến chất chống ố, cũng như nhiều quy trình sản xuất khác nhau. Với hầu như không có sự giám sát quản lý, các hóa chất này nhanh chóng tích tụ trong môi trường, gây phơi nhiễm cho động vật hoang dã như chim điên phương bắc. Loài chim này đối mặt với rủi ro cao khi sông St. Lawrence nhận nước ô nhiễm từ các trung tâm sản xuất công nghiệp vùng Trung Tây Thượng quanh Ngũ Đại Hồ. Nồng độ hóa chất trong trứng đạt mức cho thấy nguy cơ độc chất sinh thái, theo ông Lavoie.

Khi mức độ nguy hiểm của các PFAS phổ biến được nhận thức rõ hơn, Mỹ, châu Âu và Canada đều tăng cường áp lực quản lý với các đề xuất quy định hoặc hành động rủi ro. Liên Hợp Quốc cũng đưa PFOS vào Công ước Stockholm năm 2009, yêu cầu các nước ký kết hạn chế sản xuất và sử dụng. Trong những thập niên gần đây, quân đội và các đơn vị sử dụng bọt chữa cháy đã chuyển sang sản phẩm không chứa PFAS, hoặc ngừng sử dụng trong các bài tập huấn luyện, góp phần giảm đáng kể ô nhiễm nước.

Tuy nhiên, không phải tất cả đều là tin tốt. Các nhà sản xuất hóa chất đã chuyển sang thế hệ PFAS mới hơn với phân tử nhỏ hơn, và những hợp chất này cũng gây rủi ro cho môi trường và động vật hoang dã. Hàm lượng các hợp chất mới có thể đã tăng, và nghiên cứu tìm thấy một ví dụ về sự chuyển dịch, nhưng các PFAS mới khó đo lường hơn trong trứng chim vì chúng không tích tụ nhiều ở động vật hoang dã, ông Lavoie cho biết.

Hơn nữa, các hợp chất như PFOS tồn tại trong môi trường hoặc cơ thể động vật trong nhiều thập niên, nên loài chim và môi trường sẽ tiếp tục bị ô nhiễm trong tương lai gần. Các tác giả nghiên cứu nhấn mạnh "tầm quan trọng của việc duy trì cảnh giác khoa học và quản lý".