Guinea-Bissau trưng cầu dân ý về hiến pháp tăng quyền tổng thống

Người dân Guinea-Bissau sẽ đi bỏ phiếu vào ngày 30/8 để quyết định có thông qua hiến pháp mới hay không, văn kiện được cho là sẽ tăng cường đáng kể quyền hạn của tổng thống và tái cấu trúc hệ thống bầu cử tại quốc gia Tây Phi này.

Cuộc trưng cầu diễn ra 9 tháng sau khi quân đội nắm quyền và đưa tướng Horta Inta-A Na Man lên làm tổng thống chuyển tiếp, chỉ hơn 3 tháng trước cuộc bầu cử tổng thống và lập pháp dự kiến diễn ra vào ngày 6/12.

Những người ủng hộ cải cách cho rằng hiến pháp mới sẽ mang lại sự phân định quyền lực rõ ràng hơn, giúp giải quyết tình trạng bất ổn chính trị kéo dài và tranh chấp giữa các thể chế nhà nước. Trong khi đó, giới phê bình lo ngại văn kiện này tập trung quá nhiều quyền lực vào tay tổng thống và đặt câu hỏi về quy trình soạn thảo.

Đảng Phi vì Độc lập Guinea và Cape Verde (PAIGC), một trong những đảng đối lập chính, đã kêu gọi tẩy chay cuộc trưng cầu dân ý.

Cuộc trưng cầu sẽ quyết định liệu hiến pháp do Hội đồng Chuyển tiếp Quốc gia (CNT) thông qua có chính thức có hiệu lực hay không, đồng thời tạo khuôn khổ cho việc khôi phục chính quyền dân cử.

Vì sao Guinea-Bissau thay đổi hiến pháp?

Tiến trình này bắt đầu sau cuộc đảo chính quân sự ngày 26/11/2025. Bầu cử tổng thống và lập pháp đã được tổ chức ba ngày trước đó. Quân đội nắm quyền trong khi quá trình kiểm phiếu vẫn đang diễn ra, một ngày trước khi ủy ban bầu cử dự kiến công bố kết quả tổng thống.

Horta, khi đó là tham mưu trưởng quân đội, trở thành tổng thống chuyển tiếp. Hiến chương chuyển tiếp thành lập Hội đồng Chuyển tiếp Quốc gia (CNT), cơ quan nắm quyền lập pháp trong giai đoạn chuyển tiếp. Hội đồng này đã thông qua dự thảo hiến pháp vào ngày 13/1/2026.

Guinea-Bissau là quốc gia nhỏ nói tiếng Bồ Đào Nha ở bờ biển Tây Phi, giáp Senegal về phía bắc và Guinea về phía đông và nam. Nước này giành độc lập từ Bồ Đào Nha năm 1974 và liên tục trải qua các cuộc đảo chính cũng như khủng hoảng chính trị kể từ khi độc lập.

Theo hiến pháp hiện hành, Guinea-Bissau vận hành theo chế độ bán tổng thống, trong đó quyền hành pháp được chia sẻ giữa tổng thống và thủ tướng. Hiến pháp mới sẽ thay đổi căn bản hệ thống này, trao quyền hành pháp lớn hơn nhiều cho tổng thống và giảm vai trò của thủ tướng trong chính phủ.

Những thay đổi chính là gì?

Theo dự thảo, tổng thống sẽ có quyền kiểm soát chính phủ nhiều hơn, bao gồm bổ nhiệm và bãi nhiệm thủ tướng cùng các thành viên chính phủ. Tổng thống cũng sẽ chủ trì Hội đồng Bộ trưởng và có quyền thành lập hoặc bãi bỏ các bộ.

Dự thảo cũng giảm số ghế quố hội từ 102 xuống 65, giảm số khu vực bầu cử từ 29 xuống 12, đồng thời đưa ra các yêu cầu mới với ứng viên tổng thống. Cụ thể, ứng viên phải cư trú thường xuyên tại Guinea-Bissau trong 5 năm trước cuộc bầu cử, phải đặt cọc 50 triệu franc CFA Tây Phi (khoảng 90.000 USD). Các đảng chính trị đề cử ứng viên tổng thống phải có ít nhất 5.000 đảng viên, trong đó mỗi khu vực tối thiểu 300 người. Ngoài ra, dự thảo cũng thành lập Tòa án Hiến pháp.

Vì sao việc tăng quyền tổng thống gây tranh cãi?

Hệ thống chính trị Guinea-Bissau nhiều lần chứng kiến tranh chấp giữa tổng thống, thủ tướng và quốc hội. Những người ủng hộ cải cách lập luận rằng trao quyền rõ ràng cho tổng thống có thể giảm xung đột thể chế và giúp việc ra quyết định hiệu quả hơn. Ngược lại, giới phê bình lo ngại việc tập trung quyền hành pháp vào tổng thống sẽ làm suy yếu quốc hội và các cơ chế kiểm soát khác, thay đổi đáng kể cán cân quyền lực giữa hành pháp và lập pháp.

Việc giảm số khu vực bầu cử cũng bị chỉ trích vì có thể ảnh hưởng đến đại diện chính trị, làm suy yếu các đảng dựa vào sự ủng hộ mạnh mẽ tại địa phương. Các yêu cầu tài chính và thành viên mới được cho là có thể cản trở các phong trào chính trị nhỏ tham gia tranh cử tổng thống. Ngoài ra, dự thảo được soạn thảo trong bối cảnh quân đội lãnh đạo chuyển tiếp, không phải do quốc hội dân cử phục hồi, đã vấp phải sự chỉ trích từ phe đối lập và các tổ chức xã hội dân sự về tính bao trùm.

Cuộc trưng cầu có phải là cuộc bỏ phiếu về tướng Horta?

Horta lãnh đạo giai đoạn chuyển tiếp kể từ cuộc đảo chính, nhưng cuộc trưng cầu không đơn thuần là cuộc bỏ phiếu về tương lai chính trị của ông. Khuôn khổ chuyển tiếp cấm tổng thống và thủ tướng chuyển tiếp ra tranh cử trong cuộc bầu cử cuối giai đoạn này. Vì vậy, vấn đề trước mắt là quyền hạn của tổng thống dân cử tiếp theo sẽ như thế nào. Nếu hiến pháp được thông qua, tổng thống đắc cử vào tháng 12 sẽ có quyền lực lớn hơn đáng kể đối với chính phủ so với hệ thống hiện hành.

Vì sao thời điểm quan trọng?

Cuộc trưng cầu diễn ra trước cuộc bầu cử tổng thống và lập pháp ngày 6/12. Cử tri sẽ quyết định khuôn khổ hiến pháp trước khi chọn ra các nhà lãnh đạo dự kiến điều hành theo khuôn khổ đó. Điều này có nghĩa tổng thống và quốc hội mới có thể nhậm chức theo các quy định được soạn thảo trong thời kỳ chuyển tiếp do quân đội lãnh đạo. Với chính quyền chuyển tiếp, trưng cầu dân ý là một phần của tiến trình khôi phục chính quyền dân cử. Với phe đối lập, thời điểm này đặt ra câu hỏi liệu một chính quyền do quân đội đứng đầu có nên định đoạt các quy tắc chính trị cơ bản trước khi các thể chế dân cử được phục hồi hay không.

Lá phiếu “đồng ý” hoặc “không đồng ý” nghĩa là gì?

Lá phiếu “đồng ý” sẽ đưa hiến pháp mới vào hiệu lực, gồm quyền lực tổng thống lớn hơn, quốc hội nhỏ hơn, ít khu vực bầu cử hơn và các yêu cầu mới với ứng viên tổng thống. Lá phiếu “không đồng ý” sẽ bác bỏ dự thảo, để ngỏ vấn đề cải cách hiến pháp. Điều quan trọng không chỉ là Guinea-Bissau có thông qua hiến pháp mới hay không, mà còn là mức độ quyền lực của tổng thống khi đất nước trở lại chính quyền dân cử.