Giữa đống đổ nát, vườn ươm công nghệ Gaza vẫn kiên cường vượt qua chiến tranh

Cuộc chiến của Israel tại Dải Gaza không chỉ phá hủy nhà cửa và các dịch vụ cơ bản, mà còn tàn phá nặng nề nền kinh tế, đặc biệt là lĩnh vực công nghệ và khởi nghiệp – vốn từng là tia hy vọng cho hàng nghìn sinh viên tốt nghiệp giữa tỷ lệ thất nghiệp cao và cuộc phong tỏa kéo dài nhiều năm.

Một trong những cơ sở bị ảnh hưởng nặng nề nhất là Vườn ươm Công nghệ UCAS, trực thuộc Trường Cao đẳng Khoa học Ứng dụng (UCAS) tại khu phố Tal al-Hawa, phía tây nam Thành phố Gaza. Từng là một trung tâm sôi động cho đổi mới sáng tạo và các công ty khởi nghiệp, trụ sở và cơ sở vật chất của nó đã bị san phẳng thành đống đổ nát vào tháng 8/2024 sau các cuộc tấn công của Israel nhằm vào trường cao đẳng.

Một trung tâm đổi mới bị phá hủy

Abdallah al-Tahrawi, giám đốc Vườn ươm Công nghệ UCAS, cho biết trung tâm được thành lập 13 năm trước nhằm đầu tư vào thanh niên Palestine và nuôi dưỡng văn hóa đổi mới và tinh thần kinh doanh để hỗ trợ phát triển kinh tế. Vườn ươm này đã hỗ trợ hơn 500 chuyên gia công nghệ trẻ và tổ chức hàng chục dự án trong các lĩnh vực công nghệ thông tin, sản xuất thực phẩm, thương mại và công nghiệp sáng tạo.

Trước chiến tranh, vườn ươm có 13 cơ sở chuyên dụng, bao gồm hội trường đào tạo, phòng sản xuất truyền thông và không gian làm việc chung, được tài trợ bởi các khoản viện trợ từ Liên minh châu Âu, Qatar và Quỹ Ả Rập về Phát triển Kinh tế và Xã hội. UCAS sau đó đã cấp các khoản tài trợ từ 5.000 đến 10.000 USD để giúp thanh niên thành lập hoặc phát triển các công ty khởi nghiệp, và tổ chức các sáng kiến độc đáo như “Insaf”, một vườn ươm nhằm phát triển năng lực chuyên môn cho các luật sư.

Ngày nay, toàn bộ hệ sinh thái đó đã bị đảo lộn. Trụ sở chính và hơn 20 phòng thí nghiệm chuyên ngành đã bị phá hủy hoàn toàn, trong khi nhiều nhân viên và người tham gia bị Israel giết hại hoặc bỏ tù, theo UCAS. Một cuộc đánh giá thực địa đối với 100 công ty khởi nghiệp ở Gaza do vườn ươm thực hiện cho thấy những thiệt hại nghiêm trọng: 80% trụ sở của các công ty khởi nghiệp bị phá hủy hoàn toàn; 15,7% bị hư hại nặng, khiến hơn 95% môi trường hoạt động không thể sử dụng được nếu không có sự tái thiết toàn diện; và gần 23% người lao động trong các dự án này đã rời Gaza để tìm kiếm cơ hội ở nước ngoài.

“Chúng tôi không chỉ mất cơ sở hạ tầng; chúng tôi còn mất đi một phần vốn nhân lực đã tạo nên cốt lõi cho công việc của chúng tôi trong những năm qua,” al-Tahrawi nói. Bất chấp những mất mát to lớn, vườn ươm đã khởi động một kế hoạch phục hồi để khôi phục các chương trình cốt lõi và mở ra không gian làm việc mới, với mục tiêu bao gồm hơn 100 người thụ hưởng trong giai đoạn đầu.

Nhắm mục tiêu có hệ thống vào các chuyên gia CNTT

Sự mất mát về vốn nhân lực là một thảm họa và theo các nhà giám sát nhân quyền, đó là hành động có chủ đích. Quân đội Israel đã nhắm mục tiêu có hệ thống vào hàng chục lập trình viên, chuyên gia CNTT và kỹ sư máy tính trong chiến dịch diệt chủng của họ. Theo Tổ chức Giám sát Nhân quyền Euro-Med, quân đội Israel đã giết hại hàng trăm trí thức và chuyên gia ở vùng đất bị phong tỏa. Con số này bao gồm Tariq Thabet, giám đốc Chương trình Vườn ươm Công nghệ UCAS, người đã thiệt mạng trong một cuộc không kích của Israel vào ngày 31/10/2023, cùng với vợ, con và cha mẹ anh.

Các nhà lãnh đạo công nghệ nổi bật khác bị giết bao gồm Baraa Abdullah al-Saqqa, một kỹ sư phần mềm, thiệt mạng trong một cuộc không kích tháng 11/2023 cùng với người vợ đang mang thai và gia đình bên vợ; và Haitham Mohammad al-Nabahin, được coi là một trong những chuyên gia kỹ thuật máy tính xuất sắc nhất Gaza, cũng bị giết cùng vợ trong một cuộc không kích vào ngày 14/3 tại trại tị nạn Bureij.

Trước chiến tranh, có khoảng 65 doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghệ của Gaza. Euro-Med ước tính rằng trụ sở của các công ty lập trình và CNTT đã bị phá hủy gần như hoàn toàn, sáu vườn ươm doanh nghiệp bị hư hại và tất cả các trung tâm công nghệ trực thuộc trường đại học đều phải đóng cửa. Tổ chức nhân quyền này tuyên bố rằng những tội ác này dường như là một phần trong chính sách của Israel nhằm biến Gaza thành nơi không thể sinh sống được bằng cách phá hủy các cấu trúc sống cơ bản và loại bỏ tài năng.

Giấc mơ dang dở và khả năng phục hồi kỹ thuật số

Sự tàn phá lan rộng của các trung tâm đào tạo, cùng với tình trạng mất điện và internet thường xuyên, đã khiến phần lớn đà phát triển kinh doanh của Gaza bị đình trệ. Nhưng UCAS vẫn tiếp tục nỗ lực và hiện đang hoạt động từ một địa điểm thuê ở Thành phố Gaza. Mohammed al-Safadi, một giáo sư máy tính giám sát dự án nâng cao năng lực công nghệ “e-Lancer” do vườn ươm UCAS tài trợ, nhấn mạnh rằng những mất mát vật chất còn đi kèm với sự đổ vỡ sự nghiệp của hàng trăm bạn trẻ. “Các phòng thí nghiệm kỹ thuật, máy tính và hội trường đào tạo chuyên ngành đã bị phá hủy, và nhiều dự án phát triển nhằm đào tạo thanh niên về lập trình và phát triển web đã phải dừng lại,” ông nói.

Bất chấp những thách thức, dự án e-Lancer vẫn tiếp tục cố gắng duy trì các chương trình đào tạo, xem kỹ năng số là con đường quan trọng để phục hồi kinh tế. Tharaa al-Sharif, một sinh viên thụ hưởng, cho biết dự án cung cấp một lộ trình toàn diện từ đào tạo kỹ thuật đến làm việc tự do trên các nền tảng kỹ thuật số. Cô lưu ý rằng nó đã trang bị cho cô những kỹ năng thực tế cần thiết để tự tin cạnh tranh trong thị trường kỹ thuật số hiện đại, bất chấp khó khăn khi sống ở Gaza.

Vai trò của vườn ươm UCAS còn vượt ra ngoài lĩnh vực công nghệ, hỗ trợ các chương trình trao quyền kinh tế cho những người bị ảnh hưởng nặng nề nhất bởi chiến tranh. UCAS đã hợp tác với Viện al-Amal dành cho trẻ mồ côi trong một dự án nhằm hỗ trợ các bé gái mất cha – thường là trụ cột chính của gia đình – trong chiến tranh. Amina Hammou, điều phối viên thiết kế thời trang và nghệ thuật tại trường cao đẳng, giải thích rằng dự án đào tạo người tham gia về thiết kế thời trang và may mặc đạt tiêu chuẩn chuyên nghiệp. Cô nói thêm rằng tất cả các thiết bị và vật liệu cần thiết đều được cung cấp miễn phí để các phụ nữ trẻ có thể tham gia thị trường lao động và giúp đỡ gia đình.

Bayan al-Shurafa, một sinh viên tham gia dự án, cho biết sáng kiến này đã thay đổi cuộc đời cô. “Giờ đây tôi có thể thực hiện các thiết kế hoàn chỉnh và trải nghiệm làm việc trong lĩnh vực may và thêu một cách tự tin và chuyên nghiệp, điều này mang lại cho tôi hy vọng xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn và hỗ trợ gia đình tôi đối mặt với hoàn cảnh khó khăn,” cô nói.

Giữa đống đổ nát và làn sóng chảy máu chất xám, vườn ươm UCAS đang cố gắng cứu vãn hệ sinh thái đổi mới của Gaza. Đối với những người tổ chức, tái thiết không chỉ đơn thuần là xây lại những viên gạch, mà là xây dựng lại con người và trao quyền cho thanh niên để định hình tương lai của chính họ, ngay cả trong những điều kiện khắc nghiệt nhất.