Giao tranh bùng phát trở lại ở Tigray: Phóng viên kể chuyện tác nghiệp giữa tâm bão

Addi Ababa, Ethiopia – Ngày 23/9, giao tranh bùng phát ở vùng Tigray phía bắc Ethiopia, phá vỡ thỏa thuận hòa bình mà chính phủ nước này và Mặt trận Giải phóng Nhân dân Tigray (TPLF) ký kết gần bốn năm trước. Đợt xung đột mới nhất giữa Lực lượng Hòa bình Tigray (TPF) do chính quyền liên bang hậu thuẫn và TPLF bắt đầu tại khu vực Erbeti thuộc vùng Afar, sau khi thỏa thuận năm 2022 rạn nứt vì các vấn đề giải giáp và tranh chấp lãnh thổ.

Ký ức chiến tranh trở lại

Với phóng viên đưa tin trực tiếp, cuộc chiến lần này không chỉ là câu chuyện trên màn hình. Nó gợi lại những ký ức đau thương từ tháng 11/2021, khi giao tranh trước đó đã khiến hơn nửa triệu người thiệt mạng và khoảng 2 triệu người phải rời bỏ nhà cửa trước khi các bên ký thỏa thuận chấm dứt chiến tranh vào năm 2022.

Ngay sau khi được cử đi đưa tin, nhóm phóng viên đối mặt với thách thức quen thuộc của người làm nghề: làm sao đứng giữa cuộc giao tranh đang diễn ra để làm nhân chứng cho sự thật. Họ rời thủ đô Addis Ababa, di chuyển bằng đường bộ tới vùng Afar rồi tới Mekelle, thủ phủ Tigray.

Khi tới Erbeti, cách Addis Ababa khoảng 900km về phía đông bắc, nhóm dự định nghỉ vài giờ để sắp xếp kế hoạch đưa tin. Nhưng diễn biến vượt khỏi dự tính. Cư dân bắt đầu rời thị trấn – nơi chỉ một ngày trước còn được xem là an toàn. Xe tải nhỏ và ô tô chở đầy đồ đạc, đàn ông vội vã chất lên những gì có thể mang theo, các gia đình tìm cách đi trước khi giao tranh lan tới gần.

Khi nhóm còn đang tính bước tiếp theo, những tiếng pháo dữ dội làm rung chuyển khu vực. Chỉ vài giờ sau khi đến Erbeti, họ quyết định rời đi vì ở lại sẽ đe dọa tính mạng cả ê-kíp. Kế hoạch ban đầu không phải như vậy, nhưng chiến tranh không quan tâm đến kế hoạch của phóng viên.

Nhóm rút về Afdera, cách khoảng 100km về phía đông qua những con đường chưa trải nhựa. Afdera là thị trấn nhỏ, trung tâm hành chính của huyện cùng tên thuộc vùng Afar, nổi tiếng với nghề khai thác muối. Cả đêm họ ở trong ô tô giữa sa mạc, khi nhiệt độ dao động trên 35 độ C.

Giao tranh leo thang

Ngày hôm sau, nhóm dậy sớm để kiểm tra thông tin, gọi điện, chuẩn bị tư liệu hình ảnh và phối hợp với tòa soạn tại Doha, Qatar. Cái nóng và độ ẩm bào mòn năng lượng khi nhiệt độ lên tới 50 độ C. Nằm trong xe cố chợp mắt, phóng viên vẫn nghĩ về Erbeti.

Sáng sớm hôm sau, nhóm tới Afdera lúc 7 giờ. Thị trấn vận hành theo nhịp sống riêng: nhiều cư dân ăn sáng sau lễ cầu nguyện bình minh rồi đi làm. Đó là thực tế thường ngày của người đưa tin – đến một nơi xa lạ và học cách thích nghi với nhịp sống ở đó.

Nhóm quay lại hướng bắc về phía Erbeti, chỉ để thấy giao tranh giữa lực lượng do chính phủ hậu thuẫn và TPLF đang leo thang trên các dãy núi. Không thể quan sát trực tiếp cuộc giao tranh, nhưng âm thanh bao trùm cả khu vực. Tiếng pháo trở nên lớn hơn khi họ tiến gần; có thời điểm nhóm chỉ còn cách tiền tuyến chưa đầy 3km.

Họ mặc áo giáp, đội mũ bảo hiểm, cầm máy quay và tiếp cận lực lượng chính phủ đóng ở tiền tuyến. Nhóm ghi được một số hình ảnh và lời kể ngắn của binh lính, rồi nhiệm vụ kết thúc đột ngột khi binh lính yêu cầu họ sơ tán ngay lập tức. Không có thời gian tranh luận hay quay thêm cảnh cuối; họ thu dọn thiết bị và rời đi trong khi tiếng pháo vẫn vọng khắp núi rừng phía sau.

Trong nhiều ngày, nhóm di chuyển qua những cung đường núi hiểm trở thuộc các vùng Afar, Amhara và Tigray. Những con đường đi được vào buổi sáng có thể không còn dùng được vào buổi tối; thông tin nhận được trước trưa cần kiểm chứng lại trước hoàng hôn. Ở các ngôi làng gần tiền tuyến, nỗi sợ hiện rõ trên gương mặt người dân khi những người mẹ xếp hành lý nhỏ, lũ trẻ nhìn ra đường với ánh mắt lo lắng. Phóng viên đặt nguyên tắc lắng nghe một cách tế nhị, tôn trọng nỗi đau của người dân mà không lợi dụng cảm xúc của họ trước ống kính.

Hành trình tới Mekelle

Khi công việc đưa tin tiếp diễn, hành trình hướng về Mekelle, thủ phủ Tigray. Nhóm tới thành phố một ngày sau khi lực lượng liên bang Ethiopia và đồng minh tiến vào; lực lượng TPLF đã rút lui.

Mekelle hiện ra khác hẳn. Phóng viên từng kỳ vọng thành phố sôi động với các diễn biến đang tiếp diễn, nhưng nó trông kiệt sức, vắng bóng lực lượng cảnh sát và an ninh thường trực, dường như đang cố tiêu hóa những gì vừa xảy ra trước đó vài giờ. Đời sống thường nhật tiếp tục một cách dè dặt: xe cộ lặng lẽ qua phố, một số khu phố đã mở lại cửa hàng. Có nơi binh lính được chào đón, nơi khác người dân im lặng, lo sợ điều gì sẽ đến tiếp theo.

Nhiều người từ chối phát biểu trước ống kính vì không biết sự việc sẽ diễn biến ra sao. Không có hỗn loạn theo nghĩa thông thường, nhưng sự bất an hiện diện khắp nơi; rất khó xác định ai đang duy trì trật tự hay những giờ tới sẽ mang lại điều gì. Nhóm không có bảo đảm nào về chặng đường phía trước, và khả năng các tuyến đường rút lui bị đóng đè nặng lên mọi quyết định.

Dù vậy, họ vẫn phải tiếp tục làm việc vì khán giả đang chờ hình ảnh và tin tức. Theo những gì nhóm biết, họ là ê-kíp truyền thông duy nhất có mặt tại Mekelle khi đó – một trách nhiệm nặng nề, bởi khi đơn độc ở nơi như vậy, từng câu chữ đều quan trọng. Người đưa tin phải phân định rõ giữa điều mình tận mắt chứng kiến, điều người dân kể lại và điều các bên tham chiến công bố. Ở một thành phố vừa bước ra khỏi giao tranh, việc kiểm chứng thông tin còn khó hơn cả việc thu thập thông tin.

Nhóm duy trì nhịp làm việc bình thường nhất có thể: quay phim buổi sáng, trở về chuẩn bị bài và theo dõi diễn biến từng giờ.

Giữ sự khách quan

Thách thức không chỉ nằm ở an ninh. Nhóm còn đối mặt yêu cầu đạo đức khắt khe là giữ sự khách quan và khoảng cách nghề nghiệp trong một cuộc chiến bị chia rẽ sâu sắc. Người dân vùng Tigray mang trong mình những bất mãn lịch sử với chính quyền liên bang. Sau khi lên nắm quyền năm 2018, Tổng thống Abiy Ahmed cải cách thể chế chính trị, dỡ bỏ kiểm duyệt truyền thông và trả tự do cho hàng nghìn tù nhân chính trị. Nhưng từ đó, căng thẳng sắc tộc đã bùng lên ở quốc gia đa dạng với 139 triệu dân này.

Việc ghi lại cảnh người dân chào đón lực lượng do chính phủ hậu thuẫn tiến vào mà không trình bày những cảnh đó như hình ảnh phổ quát, hay đưa tin về nỗi lo sợ khi lực lượng TPLF rút đi mà không đưa ra kết luận dứt khoát, đều có thể khiến nhóm bị cáo buộc thiên vị từ bất kỳ bên nào muốn nhìn chiến trường độc quyền qua lăng kính của mình.

Vì vậy, phóng viên vượt ra ngoài những gì máy quay ghi được, trò chuyện với người dân và lắng nghe cả những ai chỉ muốn nói chuyện ngoài ống kính. Anh hiểu rằng công việc của mình không chỉ là nghe điều người ta nói mà còn là nghe cả những điều không được nói ra. Những lời kể của họ giúp nhóm hiểu tình hình; mỗi giờ ở thành phố, nhóm cố gắng cân nhắc các luồng thông tin khác nhau, nhận thức rằng quan sát của phóng viên và lời kể của người dân mang lại những góc nhìn riêng.

Sự mệt mỏi sau nhiều ngày trên đường tích tụ, nhưng tâm trí phóng viên vẫn hướng về ngày vừa kết thúc và ngày phía trước: sẽ đi con đường nào, sẽ đến đâu, liệu diễn biến những giờ tới có cho phép hoàn thành kế hoạch. Sau hai tuần di chuyển giữa các tiền tuyến, mệt mỏi đã thành người bạn đồng hành thường trực.

Trong lúc nhóm tiếp tục đưa tin, những tin đồn rằng họ bị bắt hoặc bị mắc kẹt trong thành phố khiến đồng nghiệp và người thân lo lắng, tìm kiếm từng mẩu thông tin nhỏ nhất xác nhận họ an toàn. Chỉ sau khi phóng viên xuất hiện trực tiếp trên truyền hình, anh mới hiểu điều đó mang ý nghĩa khác. Với nhiều người đang tìm cách liên lạc, đó không chỉ là một bản tin trực tiếp mà còn là sự trấn an ngoài ý muốn rằng nhóm vẫn ở đó – và vẫn còn sống. Anh sau đó được biết một số cư dân Mekelle đã biết tin lực lượng chính phủ kiểm soát thành phố qua chính bản tin của mình. Khi thông tin liên lạc bị gián đoạn và dữ kiện khan hiếm, truyền hình đã mang đến cho người dân tin tức về những diễn biến ngay gần nhà họ.

Sau ba ngày đưa tin, nhóm rời Mekelle, mang theo lời chứng và những sự thật đã được ghi nhận. Trên đường về, nhìn qua cửa xe những cung đường đã đi trong hai tuần trước, phóng viên nghĩ rằng ký ức về chiến tranh không chỉ nằm ở chiến trường. Đọng lại là gương mặt những người đã gặp, nỗi lo trong ánh mắt họ và cảm giác dai dẳng rằng cuộc sống vẫn tìm cách tiếp diễn, ngay cả ở những nơi gần chiến tranh nhất.