Đường Vàng của Israel định hình lại miền nam Lebanon

Beirut, Lebanon – Ali vốn là người làng Khiam, một ngôi làng ở biên giới phía nam Lebanon giáp Israel, nhưng mấy tháng nay anh thuê nhà ở Hasbaiyya, cách đó khoảng nửa giờ lái xe về phía đông bắc. Anh là một trong hàng chục nghìn người Lebanon phải rời bỏ nhà cửa ở các làng khắp miền nam đất nước.

“Người dân miền nam đang sống trong một bi kịch,” Ali, người không muốn nêu đầy đủ tên, nói với Al Jazeera. “Tất cả đều bắt nguồn từ những bi kịch sai lầm và nền chính trị thất bại.”

Bất chấp thỏa thuận khung giữa Lebanon và Israel được ký hồi tháng 6 với mục tiêu bảo đảm Israel rút quân theo lộ trình, Israel vẫn tiếp tục chiếm đóng nhiều phần lãnh thổ phía nam nước láng giềng, nơi quân đội nước này đã phá hủy có hệ thống nhà cửa và cơ sở hạ tầng tại hàng chục ngôi làng.

Bộ trưởng Quốc phòng Israel Israel Katz trước đó từng nói rằng lực lượng nước này sẽ không rút khỏi Lebanon, gợi ý về một cuộc chiếm đóng kéo dài tương tự lần chiếm đóng trước đây đã kéo dài 22 năm.

‘Ranh giới cứng’

Nhóm Hezbollah của người Shia ở Lebanon đã bắn rocket vào Israel ngày 2/3, lần đầu tiên sau hơn một năm. Nhóm được Iran hậu thuẫn nói cuộc tấn công là phản ứng trước việc Israel vi phạm lệnh ngừng bắn tháng 11/2024 hằng ngày và trước vụ ám sát Lãnh tụ Tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei hai ngày trước đó, vào thời điểm chiến tranh Mỹ – Israel nhằm vào Iran bắt đầu.

Israel đáp trả bằng cách tăng cường chiến tranh ở Lebanon lần thứ hai trong vòng chưa đầy hai năm. Các cuộc tấn công của Israel cùng việc tái xâm chiếm miền nam Lebanon đã khiến hơn 1,2 triệu người phải rời bỏ nhà cửa. Từ đó, Beirut bước vào các cuộc đàm phán trực tiếp do Mỹ làm trung gian với chính phủ Israel, bất chấp sự phản đối của Hezbollah, nhóm đã giao tranh với Israel từ tháng 10/2023. Nhóm này có nguồn gốc từ thập niên 1980 với tư cách lực lượng kháng cự chống chiếm đóng lãnh thổ Lebanon.

Tuy vậy, chính phủ Lebanon vẫn tiếp tục các cuộc thảo luận, cuối cùng dẫn tới thỏa thuận khung. Một nội dung của thỏa thuận là thiết lập các “vùng thí điểm”, nơi Israel sẽ rút quân và được thay thế bằng Lực lượng Vũ trang Lebanon, sau đó lực lượng này sẽ giải giáp mọi lực lượng Hezbollah trong khu vực.

Hiện Israel chiếm đóng một vùng ăn sâu tới 10 km vào miền nam Lebanon. Phía sau “Đường Vàng” đánh dấu điểm kết thúc của vùng chiếm đóng đó, Israel tiếp tục cho nổ nhà cửa. Israel cũng dùng thuật ngữ “Đường Vàng” để chỉ các khu vực nước này kiểm soát ở Gaza.

“Các mục tiêu chính của Israel là làm trống rỗng, xóa bỏ dân cư và khiến hàng chục thị trấn, làng mạc tiền tuyến đó không thể ở được, và giờ chúng ta đã thấy điều đó qua hình ảnh vệ tinh,” Mohamad Bazzi, nhà phân tích chính trị làm việc tại New York, gốc Bint Jbeil ở miền nam Lebanon, nói với Al Jazeera. “Đó là cách áp dụng mô hình Gaza vào Lebanon.”

Khoảng 50 ngôi làng tiền tuyến, trong đó có những nơi như Khiam và Bint Jbeil, đã bị phá hủy.

“Khác với các cuộc chiếm đóng trước đây, lần này mục tiêu của Israel là làm trống các thị trấn và làng mạc khỏi cư dân, đẩy họ ra ngoài, phá hủy càng nhiều nhà ở và cơ sở hạ tầng càng tốt, và khiến việc người dân trở về nhà trở nên cực kỳ khó khăn, nếu không muốn nói là bất khả thi,” ông nói, đồng thời cho biết phần lớn sự tàn phá các thị trấn diễn ra từ tháng 4, bất chấp nhiều lần thông báo ngừng bắn.

“[Đường Vàng] được coi là một ranh giới cứng, cả về sự hiện diện của quân đội lẫn việc phá hủy làng mạc có kiểm soát, vốn vẫn tiếp diễn không ngừng nghỉ bất chấp lệnh ngừng bắn,” Ahmad Baydoun, kiến trúc sư Lebanon đồng thời là nhà nghiên cứu nguồn mở làm việc tại Hà Lan, nói với Al Jazeera. “Cứ như thể lệnh ngừng bắn áp dụng cho phần còn lại của Lebanon nhưng không áp dụng cho vùng lãnh thổ này.”

Ở phía bắc Đường Vàng, cư dân đã trở về những ngôi làng đổ nát, trong đó có một vài thị trấn nằm trong chương trình “vùng thí điểm”.

Một trong những thị trấn đó là Froun, nơi quân đội Israel phá hủy bằng các cuộc không kích và tấn công bằng drone nhưng không đưa quân vào.

“Chúng tôi bất ngờ vì nơi này được đưa vào [danh sách] vùng thí điểm,” Hasan Bazzi, người đứng đầu văn phòng chính quyền thị trấn Froun, nói với Al Jazeera.

Những đường ranh đủ màu

Đường Vàng không phải đường ranh có màu duy nhất được dùng ở Lebanon để chỉ các phân giới quân sự. Đường Xanh được thiết lập năm 2000 sau khi Israel kết thúc nhiều năm chiếm đóng miền nam Lebanon, với lực lượng Israel rút về phía sau đường này.

Hiện giới chức Israel cũng thảo luận về việc lập một “Đường Xám”. Các thông tin cho thấy đường này có thể ăn sâu 4 km vào lãnh thổ Lebanon. Khu vực phía sau Đường Xám sẽ vẫn không có người ở, thực tế đóng vai trò vùng đệm cho Israel, nơi nước này sẽ không cho dân thường Lebanon xây lại nhà.

“Một phần trong chiến lược của Israel với Đường Xám, Đường Xanh, Đường Vàng là gieo rắc sự mơ hồ và che giấu hoặc làm lu mờ thực tế về những gì Israel đã làm trên thực địa [tức là] xóa bỏ dân cư khỏi vùng lãnh thổ Lebanon rộng lớn này và biến nơi đây thành nơi không thể ở được,” nhà phân tích Bazzi nói. “Cuối cùng, định nghĩa của những đường này không thực sự quan trọng vì chúng thường xuyên thay đổi. Chúng ta đã thấy điều đó diễn ra ở Gaza, và vấn đề cốt lõi là Israel đang chiếm đóng bất hợp pháp, phá hủy bất hợp pháp và thanh trừng sắc tộc một phần lớn miền nam Lebanon, trong khi phần lớn thế giới im lặng trước những gì đã xảy ra.”

Nhưng ngay cả trong khu vực phía Israel kiểm soát của Đường Vàng, một số cư dân làng vẫn ở lại, phản ánh nỗ lực của Israel nhằm khai thác chia rẽ giáo phái ở Lebanon. Phần lớn dân cư miền nam Lebanon là người Hồi giáo Shia, nhưng giới chức ở các khu vực không phải Shia nói rằng họ đã nhận cảnh báo không được tiếp nhận người phải rời bỏ nhà cửa tại thị trấn của mình. Ngay cả những người được phép ở lại cũng không sống trong tự do hoàn toàn.

“Những ngôi làng mà Israel cho phép tiếp tục có người ở bên trong Đường Vàng chủ yếu là làng của người Cơ đốc giáo và Sunni,” Baydoun giải thích. “Nhưng được phép ở lại không giống với được tự do sinh sống. Ở Kfarchouba, nhân viên chính quyền thị trấn bị bắt cóc khi đang bơm nước cho làng, và chính thị trưởng cũng bị giam. Ngay cả ở Deir Mimas, một làng nằm ngoài Đường Vàng, quân đội Lebanon lập một chốt để nông dân có thể tới vườn ô liu của họ, thì xe tăng Israel tiến tới lối vào làng để đối đầu.”

Baydoun mô tả thực tế mới ở miền nam Lebanon là “quá trình Bờ Tây hóa những người ở lại”, ý nói tới việc Israel chiếm đóng Bờ Tây.

“Cư dân được phép tồn tại trên đất của họ nhưng không được sử dụng đất một cách tự do,” ông nói. “Việc tiếp cận đồng ruộng phụ thuộc vào các trạm kiểm soát, sự phối hợp và tâm trạng của một cuộc tuần tra. Các quan chức chính quyền thị trấn bị giam giữ và thẩm vấn tùy ý. Đó là một mô hình kiểm soát không cần làm trống một ngôi làng để cai trị nó.”

Sự thường trực của tình trạng di dời

Các nhà phân tích cho rằng việc chiếm đóng miền nam Lebanon có thể kéo dài trong tương lai có thể thấy trước. Chính phủ Lebanon cam kết dựng nhà lắp ghép ở một số khu vực, nhưng có thể gặp khó khăn trong cung cấp các dịch vụ nhà nước như nước, điện và xử lý nước thải cho những nơi cơ sở hạ tầng bị hư hại hoặc phá hủy trên diện rộng.

Ngay cả nếu Israel rút quân, phần lớn khu vực biên giới vẫn nằm trong cảnh đổ nát hoàn toàn, với bụi, gạch vụn và tro tàn nằm ở nơi từng có nhà cửa và đất nông nghiệp trù phú.

“Có một số thị trấn có thể trở về nếu có nỗ lực đáng kể, nhưng với khoảng 50 thị trấn hoặc làng tiền tuyến, tôi không nghĩ điều đó khả thi trong ngắn hạn hoặc trung hạn,” Bazzi nói.

Với nhiều người dân miền nam, đây là một vết thương hở, khi họ buộc phải tiếp tục cuộc sống ở nơi khác trong khi nhà cửa và đất đai của họ nằm trong đổ nát và dưới chiếm đóng. Với họ, cuộc chiếm đóng quân sự của Israel đang định hình lại miền nam Lebanon cho thế hệ kế tiếp.

“Khiam bị phá hủy, không còn gì cả, nơi đây không thể ở được trong 10, 15, 20 năm tới,” Ali, người phải rời bỏ nhà ở Khiam, nói. “Họ đã đẩy chúng tôi trở lại thời kỳ đồ đá.”