Đường ống Sức mạnh Siberia 2: Dự án khí đốt Nga-Trung còn nhiều chông gai

Tại hội nghị thượng đỉnh Nga-Trung diễn ra trong tuần này, Tổng thống Vladimir Putin và Chủ tịch Tập Cận Bình đã thảo luận về dự án đường ống dẫn khí đốt Sức mạnh Siberia 2 (POS-2) – một đường ống dài 2.600 km, dự kiến vận chuyển khí đốt từ miền tây Siberia qua Mông Cổ đến Trung Quốc. Ngày 20/5, hai nước tuyên bố đã đạt được hiểu biết chung về tuyến đường và cách thức xây dựng, song các chi tiết khác vẫn còn phải đàm phán.

Dự kiến, POS-2 sẽ có công suất 50 tỷ mét khối khí đốt mỗi năm, tương đương khoảng 525 terawatt-giờ năng lượng – gần gấp đôi mức tiêu thụ điện hàng năm của Vương quốc Anh. Đường ống này có quy mô gần bằng Nord Stream 1, một trong những tuyến xuất khẩu khí đốt quan trọng nhất của Nga sang châu Âu, vốn có công suất thiết kế 55 tỷ mét khối mỗi năm.

Theo các nhà phân tích, Nga muốn xây dựng đường ống này để bù đắp doanh thu bị mất kể từ khi các nước châu Âu cắt giảm mạnh nhập khẩu khí đốt từ Nga sau cuộc xâm lược toàn diện vào Ukraine tháng 2/2022. Với Trung Quốc, khí đốt qua đường ống từ Nga có thể là một giải pháp thay thế an toàn hơn so với khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) nhập khẩu bằng đường biển. Phần lớn LNG nhập khẩu của Trung Quốc phải vận chuyển qua các điểm nghẽn chiến lược như eo biển Hormuz và eo biển Malacca.

Tiến độ và giá trị

Jack Sharples, chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại Viện Nghiên cứu Năng lượng Oxford, cho biết đường ống này khả thi về mặt hậu cần. Tập đoàn khí đốt nhà nước Nga Gazprom có kinh nghiệm dày dạn trong việc xây dựng các đường ống lớn qua địa hình khó khăn. Tuy nhiên, việc hoàn thành có thể mất nhiều năm. Đường ống Sức mạnh Siberia đầu tiên (POS-1), nối hai mỏ khí đốt miền đông Siberia đến biên giới Nga-Trung, khởi công năm 2014, bắt đầu vận chuyển năm 2019 và đạt công suất tối đa năm 2024. POS-2 ngắn hơn POS-1 một chút nhưng phải đi qua Mông Cổ, và thời gian từ khi khởi công đến vận hành khó có thể nhanh hơn nhiều.

Phát ngôn viên Điện Kremlin Dmitry Peskov xác nhận “hiểu biết chung về các tham số chính” nhưng thừa nhận chưa có lịch trình cụ thể. Seb Kennedy, Giám đốc điều hành Energy Flux, cho rằng POS-2 “thách thức về mặt kỹ thuật” nhưng trở ngại chính luôn là “các điều khoản thương mại”, và các cuộc thảo luận về “tham số chính” là “mật mã ngoại giao” cho việc chưa đạt thỏa thuận về giá.

Lợi ích cho Nga

POS-2 sẽ mang lại cho Nga một thị trường lớn mới cho lượng khí đốt vốn dành cho châu Âu, giúp Gazprom phục hồi một phần doanh thu. Sharples chỉ ra lợi ích kinh tế cho các công ty xây dựng và sản xuất thép ống của Nga. Tuy nhiên, nhu cầu doanh thu cấp bách của Nga đã trao ưu thế cho Trung Quốc trong đàm phán. Remi Bourgeot, chuyên gia kinh tế tại Viện Quan hệ Quốc tế và Chiến lược Pháp, nhận định “Nga cần doanh thu gấp, còn Trung Quốc thương lượng để có giá thấp hơn thị trường châu Âu”. Go Katayama, chuyên gia tại Kpler, giải thích Trung Quốc đang thúc đẩy chiết khấu mạnh gắn với chuẩn nội địa, trong khi Nga cần giá cao để bù chi phí hạ tầng.

Lợi ích cho Trung Quốc

Dù không cần gấp như Nga, POS-2 vẫn là cơ hội chiến lược cho Trung Quốc khi nước này muốn đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và giảm phụ thuộc vào LNG nhập khẩu. LNG phụ thuộc vào chuỗi cung ứng toàn cầu phức tạp, dễ bị tổn thương trước gián đoạn địa chính trị và biến động giá. Ngược lại, khí đốt qua đường ống từ Nga mang đến tuyến cung cấp an toàn hơn, phối hợp chủ yếu với Nga. Mông Cổ, quốc gia không giáp biển nằm giữa Trung Quốc và Nga với nền kinh tế nhỏ, khó có thể phản đối việc thu phí quá cảnh hàng trăm triệu USD mỗi năm.

Rủi ro và cảnh báo

Các nhà phân tích cho rằng POS-2 không chỉ là vấn đề năng lượng, mà còn phản ánh nỗ lực xây dựng quan hệ kinh tế chặt chẽ hơn và giảm phụ thuộc vào trật tự phương Tây. Tại hội nghị, Putin ca ngợi “động lực mạnh mẽ” dù “yếu tố bên ngoài bất lợi”, trong khi Tập Cận Bình nhấn mạnh “mối quan hệ không lay chuyển”. Tuy nhiên, cả hai bên đều có dè dặt. Sharples cảnh báo “Rủi ro cho Nga là bị khóa vào một khách hàng duy nhất; rủi ro cho Trung Quốc là phụ thuộc quá mức vào một nhà cung cấp độc hại”. Kennedy bổ sung “Rủi ro cho Trung Quốc là tập trung quá mức vào một nhà cung cấp độc hại trong khi sản xuất nội địa và năng lượng tái tạo đang mở rộng”.

Ảnh hưởng đến thị trường năng lượng toàn cầu

POS-2 sẽ làm giảm nhu cầu nhập khẩu LNG tương lai của Trung Quốc, thay thế một phần nhu cầu LNG giao ngay bằng khí đốt qua đường ống. Điều này có thể làm dịu cạnh tranh và hạ giá LNG toàn cầu, đặc biệt trong thời kỳ nhu cầu châu Á yếu. Kennedy cho rằng mỗi mét khối Trung Quốc mua qua đường ống là một lô hàng LNG ít hơn từ lưu vực Đại Tây Dương, tạo áp lực lên TTF (thị trường khí đốt châu Âu) trong thập niên 2030. Go Katayama dự báo “dự án sẽ đẩy nhanh sự chuyển dịch sang một thị trường khí đốt phân mảnh và khu vực hóa, dựa trên quan hệ cung cấp địa chính trị dài hạn thay vì thương mại LNG toàn cầu hóa”. Đồng thời, nó sẽ khóa chặt sự xoay trục của Nga về phía Đông, nhưng theo Kennedy “POS-2 là giải thưởng an ủi, không phải sự thay thế cho khối lượng xuất khẩu trước năm 2022”.