Cựu Tổng thống DRC Kabila lập liên minh với phiến quân M23

Cựu Tổng thống Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) Joseph Kabila đã chính thức liên minh với các nhóm phiến quân vũ trang, làm dấy lên lo ngại cuộc xung đột đang diễn ra ở miền đông đất nước — nơi đã cướp đi sinh mạng hàng nghìn người — sẽ tiếp tục leo thang.

Hôm thứ Hai, ông Kabila ra mắt một liên minh chính trị - quân sự mới nhằm thay thế liên minh M23-AFC, lực lượng đang giao tranh với quân chính phủ và kiểm soát nhiều vùng lãnh thổ rộng lớn.

Phát ngôn viên của liên minh, ông Claude Ibalanky, tuyên bố phong trào mới sẽ “chấm dứt chế độ chuyên quyền bằng mọi biện pháp cần thiết, kể cả sử dụng vũ lực” — một tuyên bố được xem như lời đe dọa đáng sợ nhắm vào chính quyền ở Kinshasa.

Thời điểm này diễn ra đúng một năm sau khi ông Kabila bị một tòa án quân sự kết án tử hình với cáo buộc có liên hệ với các nhóm phiến quân.

Những gì đã được công bố

Ông Kabila giới thiệu liên minh mới mang tên Mặt trận Tái lập Quốc gia (Front pour la Refondation de la Nation - FRN) từ dinh thự của mình ở Goma, qua đó xác nhận những cáo buộc mà chính phủ DRC từ lâu đưa ra.

Cựu tổng thống tuyên bố sẽ lãnh đạo liên minh. Ông Corneille Nangaa — đồng minh của Kabila, từng giữ chức ủy viên bầu cử trước khi rời chính phủ để lập Liên minh Sông Congo (AFC) — sẽ giữ vai trò phó, cùng với Bertrand Bisimwa, phát ngôn viên của M23.

Bác sĩ Freddy Kaniki, một quan chức y tế cấp cao của M23, sẽ làm tổng thư ký, trong khi Sultani Makenga của M23 đảm nhiệm vị trí tham mưu trưởng quân đội của liên minh.

Kabila là ai?

Ông Kabila, 55 tuổi, là con trai của cố Tổng thống Laurent Kabila. Ông lên nắm quyền năm 29 tuổi vào năm 2001 sau khi cha bị ám sát. Trước đó ông từng giữ chức tham mưu trưởng quân đội và tham chiến trong hai cuộc nội chiến Congo, thời điểm Rwanda hậu thuẫn các nhóm phiến quân chống lại nhà lãnh đạo Congo lâu năm Mobutu Sese Seko.

Nhiệm kỳ của ông Kabila, chính thức kết thúc năm 2016, gắn liền với các cáo buộc vi phạm nhân quyền và tham nhũng. Ông đã trì hoãn bầu cử một cách bất hợp pháp đến năm 2018 với lý do khó khăn trong đăng ký cử tri, và rời ghế năm 2019.

Trước khi từ nhiệm, ông Kabila được cho là đã ký thỏa thuận chia sẻ quyền lực với ứng viên đối lập và người thắng cử, Tổng thống đương nhiệm Felix Tshisekedi. Các đồng minh của Kabila ban đầu được bố trí khắp nội các sau thỏa thuận, nhưng đến năm 2020, ông Tshisekedi bắt đầu loại bỏ họ khi thỏa thuận đình chiến tan vỡ trong cay đắng.

Chính quyền Tshisekedi cũng mở các cuộc điều tra tham nhũng nhắm vào ông Kabila, buộc ông phải sống lưu vong tự nguyện tại Nam Phi từ năm 2023.

Vì sao Kabila gia nhập liên minh phiến quân?

Động thái mới nhất của cựu tổng thống không gây bất ngờ; Kinshasa từ lâu đã cáo buộc ông có quan hệ với liên minh M23-AFC.

Giữa lúc các cuộc tấn công của M23-AFC gia tăng hồi năm ngoái, ông Kabila viết một bài bình luận gay gắt trên tờ Sunday Times của Nam Phi, cáo buộc ông Tshisekedi xử lý sai cuộc xung đột và đề xuất “kế hoạch 12 điểm” nhằm khôi phục hòa bình. Cũng có các báo cáo về việc ông Kabila được nhìn thấy ở Goma — vùng miền đông do phiến quân kiểm soát, nơi ông sở hữu nhiều căn nhà.

Tháng 10 năm ngoái, một tòa án quân sự ở Kinshasa kết án tử hình ông Kabila với các tội danh phản quốc, tội ác chiến tranh và nhiều tội danh nghiêm trọng khác, với cáo buộc hợp tác với Rwanda và M23-AFC.

Tháng 4 vừa qua, Washington áp đặt lệnh trừng phạt đối với ông Kabila, cáo buộc ông tài trợ cho các nhóm phiến quân.

M23-AFC muốn gì?

Miền đông DRC đã chìm trong bạo lực hơn 30 năm, với nhiều nhóm vũ trang tranh giành quyền chi phối khu vực. Gốc rễ của cuộc khủng hoảng bắt nguồn từ cuộc diệt chủng năm 1994 ở nước láng giềng Rwanda, cáo buộc việc DRC chứa chấp các nhóm vũ trang Hutu sau đó, quyết tâm của Kigali trong việc chống lại họ, cùng chủ nghĩa bộ tộc ăn sâu.

Phong trào 23 tháng 3 (M23) ra đời năm 2012 từ tàn dư của các nhóm vũ trang Tutsi Congo từng tham chiến trong cuộc nội chiến Congo lần thứ hai. Nhóm này tuyên bố đấu tranh cho quyền của người Tutsi Congo thiểu số và tìm cách lật đổ chính quyền ở Kinshasa.

M23 lần đầu chiếm Goma và các thị trấn khác ở miền đông trong các cuộc tấn công năm 2012; tuy nhiên, các tay súng của nhóm bị đẩy lùi bởi lực lượng đặc biệt của Liên Hợp Quốc chiến đấu cùng FARDC — quân đội Congo.

Năm 2022, giữa lúc ông Tshisekedi rạn nứt với ông Kabila, M23 tái xuất với lực lượng mạnh hơn, được cho là hậu thuẫn bởi hơn 4.000 binh sĩ Rwanda. Kigali từ lâu cáo buộc các chính quyền kế tiếp ở Kinshasa hỗ trợ nhóm vũ trang Lực lượng Dân chủ Giải phóng Rwanda (FDLR) đóng tại DRC, trong đó có những kẻ diệt chủng Hutu.

Năm 2023, khi M23 chiếm nhiều thị trấn và quân đội Congo rút lui, ông Nangaa — khi đó là ủy viên bầu cử — cũng rạn nứt với ông Tshisekedi, được cho là liên quan đến việc ông muốn ra tranh cử. Sau đó ông sống lưu vong, thành lập AFC và liên minh với M23 với vai trò cánh chính trị.

Đầu năm 2024, AFC-M23 phát động các cuộc tấn công chớp nhoáng, quét qua những vùng rộng lớn ở miền đông và nhanh chóng chiếm lãnh thổ. Goma một lần nữa thất thủ trước AFC-M23 vào tháng 1/2025, sau các trận giao tranh ác liệt khiến gần 3.000 thường dân thiệt mạng.

Lực lượng phiến quân, từng bị cáo buộc thảm sát thường dân, hiện kiểm soát Bắc và Nam Kivu — quê hương của ông Kabila — bao gồm cả thủ phủ Goma và Bukavu, cùng các cửa khẩu biên giới với Rwanda và Uganda. Kampala cũng bị cáo buộc hỗ trợ M23.

Điều này có ý nghĩa gì với cuộc xung đột?

Phóng viên Alain Uaykani của Al Jazeera đưa tin người dân Congo lo ngại xung đột có thể lại leo thang, và một số binh sĩ có thể đào ngũ để phục vụ ông chủ cũ của họ.

Cũng có những lo ngại rằng các cuộc đàm phán hòa bình đang tiến hành có thể sụp đổ. Tháng 6/2025, DRC và Rwanda ký một thỏa thuận hòa bình do Mỹ dẫn dắt.

Trong một tiến trình riêng do Qatar làm trung gian, DRC và M23-AFC cũng ký Khuôn khổ Doha hồi tháng 11 năm ngoái và dự kiến gặp nhau trong tháng này.

Tuy nhiên, những thay đổi có thể không chấm dứt các thỏa thuận giữa DRC và Rwanda, vì Kigali nhiều khả năng muốn tiếp tục các cuộc đàm phán do Mỹ dẫn dắt, theo ông Bram Verelst thuộc Viện Nghiên cứu An ninh, nói với Al Jazeera.

Ông cảnh báo mối đe dọa thực sự nằm ở tiến trình Doha.

“Nhiều khả năng chúng ta sẽ chứng kiến lập trường của Kinshasa cứng rắn hơn đối với phong trào phiến quân và ông Kabila, bao gồm các nỗ lực cô lập Kabila và FRN về mặt khu vực,” ông Verelst nhận định.

“Điều này có ý nghĩa gì với xung đột trên thực địa sẽ phụ thuộc vào khả năng của ông Kabila trong việc nắm quyền kiểm soát phong trào nổi dậy cũng như xây dựng và mở rộng liên minh ra ngoài Bắc và Nam Kivu,” ông nói thêm.