Cướp biển Somalia trở lại: Ngư dân ven biển Bander Beyla sống trong vòng vây siết chặt

Mogadishu, Somalia – Thị trấn đánh cá Bander Beyla trên bờ biển Puntland của Somalia đã trở thành tâm điểm của cuộc khủng hoảng cướp biển tái diễn. Nhưng phía sau những vụ bắt giữ tàu và các chiến dịch an ninh quốc tế, cư dân nơi đây đang vật lộn để bảo vệ sinh kế trước các lệnh hạn chế đánh bắt, những vụ bắt giữ và hoạt động giám sát đang định hình lại cuộc sống thường ngày.

Abdifatah Mohamed, 35 tuổi, đã đánh cá ngoài khơi Somalia suốt 20 năm, bắt đầu từ năm 15 tuổi. Anh cho biết sản lượng đánh bắt ngày càng giảm và sự xuất hiện của các tàu đánh cá nước ngoài khiến việc nuôi sống gia đình trở nên khó khăn hơn.

“Tôi không còn đánh bắt được nhiều cá như trước, và cơ hội bắt tôm hùm cũng trở nên hiếm hoi,” Mohamed nói. “Các tàu đánh cá nước ngoài đang vét sạch biển.”

Chính quyền trung ương Somalia sụp đổ năm 1991 đã làm suy yếu hoạt động giám sát hàng hải, khiến vùng biển nước này dễ bị đánh bắt bất hợp pháp. Một số ngư dân, bức xúc trước việc tàu nước ngoài khai thác tài nguyên, đã chuyển sang cướp biển.

“Chúng tôi không thể đọ lại các tàu đánh cá nước ngoài, những phương tiện có năng lực vượt xa chúng tôi, ảnh hưởng đến sinh kế của gia đình trên bờ,” Mohamed nói. “Một số người trong cộng đồng chúng tôi đã cầm vũ khí ra biển, nhưng trong thâm tâm tôi biết điều đó đang làm tổn thương cộng đồng.”

Cộng đồng bị cuốn vào cuộc siết chặt

Cướp biển gia tăng ngoài khơi Somalia từ cuối tháng 4/2026. Số vụ bắt giữ tàu được báo cáo khác nhau tùy theo việc có tính cả tàu thương mại, tàu đánh cá và thuyền dhow hay không. Một số tàu bị bắt giữ đang được neo giữ gần Bander Beyla, đưa cuộc khủng hoảng đến sát cộng đồng ngư dân của thị trấn.

Cuối tháng 8, chính quyền địa phương đã hạn chế ngư dân ra khơi do lo ngại cướp biển đang cải trang thành ngư dân.

“Chính quyền địa phương ra lệnh vào tuần cuối tháng 8 cấm chúng tôi ra biển, lệnh này có hiệu lực trong hai tháng,” Mohamed cho biết. “Gia đình chúng tôi phụ thuộc vào những gì đánh bắt được trên biển. Dù sản lượng những năm gần đây đã giảm, nó vẫn giúp nuôi sống gia đình. Nhưng cứ như thể chúng tôi bị trừng phạt vì những tội ác không liên quan gì đến mình, và gia đình chúng tôi phải gánh chịu.”

Theo Mohamed, với ngư dân, ra khơi giờ đây là rủi ro dù họ tuân thủ hay phớt lờ các hạn chế. “Đó là rủi ro hai chiều, bởi nếu chính quyền biết bạn ra biển, họ có thể buộc tội bạn là cướp biển hoặc thậm chí tiếp tế cho các tàu bị bắt giữ,” anh nói. “Trong khi ở ngoài biển, bạn có thể bị bắt giữ hoặc bạo lực từ hải quân quốc tế, bị nhầm là cướp biển và đưa đến nhà tù ở nước ngoài. Điều đó đã xảy ra với nhiều người đàn ông ở thị trấn này.”

Abdirizak Said, người đã đánh cá ở Bander Beyla 15 năm, cho biết cuộc siết chặt đã làm sâu sắc thêm khó khăn của cư dân. “Hàng chục người đã bị bắt giữ, phần lớn sau khi họ mang thức ăn hoặc khat cho cướp biển khi tàu neo đậu gần Bander Beyla,” ông nói. “Các doanh nghiệp và cửa hàng thậm chí bị chính quyền địa phương ra lệnh không được bán bất cứ thứ gì cho cướp biển, nếu vi phạm sẽ bị coi là cướp biển.”

Mạng lưới đứng sau nạn cướp biển

Một số người tham gia các vụ bắt giữ tàu đến từ chính thị trấn đang gánh chịu hậu quả. “Một số cướp biển tham gia các vụ bắt giữ đến từ Bander Beyla và xuất thân từ cộng đồng này,” Said cho biết.

Jethro Norman, nhà nghiên cứu cấp cao tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Đan Mạch (DIIS), cho rằng không thể hiểu cướp biển chỉ đơn thuần là hoạt động tội phạm trên biển. Nó còn phụ thuộc vào các mạng lưới trên bờ có thể cung cấp tiền bạc, thiết bị, nhân lực và sự bảo vệ.

“Các mạng lưới họ hàng có thể hoạt động hiệu quả như một dạng hạ tầng tài chính và xã hội, và với cướp biển cũng vậy,” ông nói. “Các nhóm cướp biển trong lịch sử đã có thể huy động tín dụng, có được thiết bị, nhân lực và sự bảo vệ.”

“Nói cách khác, quan hệ thị tộc có thể bảo đảm các nguồn lực thực tế và hành động huy động giúp cướp biển trở nên khả thi. Đây chính là lý do tại sao chống cướp biển hiệu quả đòi hỏi phải hiểu các mạng lưới trên bờ tạo điều kiện cho những hoạt động đó,” Norman nói thêm.

Những mạng lưới này cũng giải thích tại sao các nỗ lực ngăn chặn cướp biển lại lan sang đời sống thương mại thông thường. Said cho biết hậu quả vượt ra ngoài đánh cá: các thuyền chở hàng từ Yemen đến Somalia đã ngừng đến. “Những thuyền từng chở hàng từ Yemen cũng đã dừng lại vì các vụ tấn công của cướp biển,” ông nói.

Cư dân phản đối

Bất chấp gián đoạn, Mohamed cho biết một số cư dân đã cố gắng ngăn thanh niên tham gia các vụ tấn công. “Gần đây có một nhóm thanh niên địa phương mang súng định ra biển, nhưng cư dân bảo họ đừng làm vậy và rằng họ sẽ càng gây hại cho cộng đồng,” Mohamed nói. “Chính thường dân đã khởi xướng việc ngăn chặn họ chứ không phải chính quyền, bởi nếu các vụ tấn công xuất phát từ đây thì thường dân thị trấn này sẽ hứng chịu hậu quả.”

Hai quan chức chính quyền địa phương, nói với điều kiện giấu tên vì không được phép phát ngôn với báo chí, xác nhận các hạn chế được áp đặt nhằm làm suy yếu mạng lưới hỗ trợ cướp biển tại địa phương.

“Các hạn chế an ninh được dỡ bỏ ngày 1/10 sau khi các chiến dịch chống cướp biển thành công dẫn đến việc giải phóng ba tàu,” quan chức địa phương thứ nhất cho biết.

Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) xác nhận ngày 2/10 rằng ba tàu bị bắt giữ gồm Honour 25, Seamull (còn gọi là Sibu 1) và Eureka đã được giải phóng. IMO cho biết 44 thuyền viên được trả tự do và báo cáo 5 thành viên thủy thủ đoàn thiệt mạng trong chiến dịch giải cứu liên quan đến tàu Honour 25.

Theo các quan chức, việc dỡ bỏ hạn chế không chấm dứt sự hiện diện an ninh rõ rệt quanh Bander Beyla. “Các trực thăng quân sự bay từ biển vào đất liền thường xuyên lượn trên thị trấn, và các chuyến bay này dày đặc hơn ở những khu vực ven biển hẻo lánh gần đó,” một quan chức địa phương cho biết. “Họ đang tìm kiếm mọi di chuyển của các cá nhân có vũ trang trên bờ biển,” quan chức thứ hai nói.

Cả hai quan chức cho biết các trực thăng thuộc Lực lượng Hải quân Liên minh châu Âu (EU Naval Force), đơn vị đã thực hiện các chiến dịch chống cướp biển trong khu vực nhiều năm qua.

Lực lượng an ninh mỏng manh

Các vụ tấn công tái diễn trong bối cảnh bất ổn khu vực rộng lớn hơn và những đòi hỏi cạnh tranh đối với lực lượng an ninh hàng hải. Abdinur Abdella, nhà phân tích chính trị và an ninh Somalia, cho biết sự chú ý của hải quân quốc tế đã chuyển hướng sau khi các cuộc tấn công của Houthi bắt đầu ở Biển Đỏ và Vịnh Aden vào cuối năm 2023.

“Khi Houthi bắt đầu tấn công ở Biển Đỏ và Vịnh Aden vào cuối năm 2023 để phản ứng với xung đột ở Gaza, hải quân quốc tế đã chuyển trọng tâm và nỗ lực sang mối đe dọa Houthi, tạo điều kiện cho các nhóm vũ trang hoạt động trên bờ biển Somalia lợi dụng lỗ hổng an ninh,” Abdella nói.

Norman cho biết lực lượng hàng hải của Puntland cũng bị phân tán bởi các thách thức an ninh khác. “Lực lượng Cảnh sát Hàng hải Puntland (PMPF) đã bị dàn mỏng bởi cuộc chiến chống ISIS ở vùng núi Al-Miskad. Lực lượng này cũng mất một số nhân sự trong cuộc nổi dậy chống Somaliland năm 2023 ở Las Anod,” ông nói với Al Jazeera. “Một số chiến binh Dhulbahante từ các lực lượng của Puntland, gồm cả PMPF, đã tham gia cuộc nổi dậy, giành quyền kiểm soát khoảng một phần ba lãnh thổ mà Somaliland tuyên bố chủ quyền.”

“Một lần nữa, điều này liên quan đến yếu tố thị tộc, và sức mạnh của các mối quan hệ họ hàng và nghĩa vụ là thiết yếu để hiểu các mạng lưới cướp biển đương đại cũng như các sáng kiến chống cướp biển,” Norman nói thêm.

Với cư dân Bander Beyla, những áp lực an ninh chồng chéo này không phải là diễn biến địa chính trị trừu tượng. Chúng quyết định ngư dân có thể làm việc hay không, hàng hóa có đến hay không và liệu người dân có nguy cơ bị nhầm là cướp biển hay không.

Said cho biết sự hiện diện của máy bay vẫn là lời nhắc rằng dù hạn chế đã được dỡ bỏ, ngư dân vẫn bị theo dõi. “Chúng tôi có thể nghe tiếng máy bay, càng to thì chúng càng gần, nên chúng tôi biết họ đang theo dõi,” ông nói. “Tôi chỉ muốn kiếm sống mà không phải lo liệu mình có trở về bờ an toàn hay không.”