Chương trình hạt nhân Iran lại thành điểm nóng trong đàm phán với Mỹ

Sau gần tám tháng kể từ khi chiến sự Mỹ - Israel - Iran nổ ra, nỗ lực ngoại giao nhằm chấm dứt xung đột đang vấp phải trở ngại lớn khi chương trình hạt nhân của Tehran — lý do mà Washington và Tel Aviv viện dẫn để phát động chiến dịch hồi tháng 2 — một lần nữa trở thành một trong những điểm bế tắc nhất trong tiến trình hướng tới ngừng bắn.

Theo các nguồn tin, cuộc chiến đã gây ra cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu và lan rộng thành xung đột khu vực, với Yemen trở thành chiến trường mới nhất. Bản ghi nhớ tháng 6 giữa Mỹ và Iran từng tập trung vào việc mở lại eo biển Hormuz — điểm nghẽn dầu mỏ toàn cầu — và nêu rõ Iran “không được mua sắm hoặc phát triển vũ khí hạt nhân”. Tuy nhiên, một thỏa thuận toàn diện bao gồm vấn đề hạt nhân đã không thể đạt được trong thời hạn 60 ngày, và bản ghi nhớ đã hết hiệu lực vào giữa tháng 8.

Giới phân tích cho rằng cách hiểu khác nhau về các điều khoản của bản ghi nhớ đã khiến thỏa thuận đổ vỡ. Hiện vấn đề hạt nhân một lần nữa trở thành tâm điểm tranh cãi, khi Tehran khẳng định làm giàu uranium là quyền được bảo đảm theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT).

Về phía Mỹ, Tổng thống Donald Trump yêu cầu “không làm giàu uranium”. Đồng minh của ông, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, hôm Chủ nhật tái khẳng định cam kết lật đổ chính phủ Iran, coi đây là yếu tố then chốt để ngăn Tehran phát triển vũ khí hạt nhân. Trong khi đó, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đầu tuần này dường như đưa ra nhượng bộ về học thuyết hạt nhân để đạt thỏa thuận.

Qatar và Pakistan đang tham gia các nỗ lực hòa giải. Tham mưu trưởng quân đội Pakistan Asim Munir, một nhà đàm phán quan trọng, đang ở Tehran và đã gặp Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Iran Mohsen Rezaei hôm thứ Ba.

Theo hãng tin bán chính thức Fars của Iran, tại cuộc gặp, ông Rezaei tuyên bố “ngay cả một hạt uranium làm giàu cũng sẽ không rời khỏi Iran”, mô tả vật liệu này là tài sản quốc gia quan trọng sẽ ở lại trong nước phục vụ mục đích dân sự. Phát biểu được đưa ra trong bối cảnh truyền thông đưa tin Mỹ muốn Iran chuyển một phần uranium làm giàu ra nước ngoài. Ông Rezaei cũng nói rằng đàm phán với Mỹ sẽ không bắt đầu cho đến khi Washington thực hiện các biện pháp xây dựng lòng tin, bao gồm đáp ứng các điều kiện mới nhất của Iran.

Theo các điều kiện này, Iran yêu cầu Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, miễn trừ các lệnh trừng phạt và giải phóng tài sản bị đóng băng. Đổi lại, Iran cam kết mở lại eo biển Hormuz.

Một nghị sĩ Iran khác, Alaeddin Boroujerdi, thành viên Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại của quốc hội, cũng nhắc lại rằng Iran không theo đuổi việc sản xuất vũ khí hạt nhân. Ông nói: “Các hoạt động làm giàu của Iran không liên quan đến Mỹ, và Washington nên tập trung thực hiện nghĩa vụ của mình trong việc cắt giảm vũ khí hạt nhân.”

Về phía Mỹ, Tổng thống Trump tại một cuộc vận động của đảng Cộng hòa đầu tuần này tuyên bố các cuộc không kích của Mỹ đã phá hủy các cơ sở hạt nhân của Iran và ông sẽ không cho phép Tehran xây dựng lại. “Họ không thể có vũ khí hạt nhân,” Trump nói với những người ủng hộ tại Đại học Bắc Kentucky.

Phó Tổng thống Vance đầu tuần này nói rằng Mỹ “theo một số cách đã giành chiến thắng quyết định” trong cuộc chiến với Iran và đã phá hủy chương trình hạt nhân của nước này. Trong cuộc gặp do CBS News tổ chức, ông cho biết Mỹ hiện tập trung bảo đảm Iran đưa ra cam kết “dài hạn” và “có thể kiểm chứng” về việc không xây dựng lại chương trình hạt nhân.

Ông đặt câu hỏi: “Không phải dưới thời chính quyền Donald Trump… mà năm năm nữa, liệu người Iran có thể xây dựng lại kho vũ khí hạt nhân đó không? Liệu họ có thể cố gắng xây dựng lại năng lực làm giàu đó không?”

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cũng nói trong tuần này rằng quyết định chấm dứt chiến tranh cuối cùng thuộc về ông Trump. Ông nhắc lại: “Mỹ sẽ không ủng hộ bất kỳ thỏa thuận nào tạo điều kiện để Iran có vũ khí hạt nhân. Chừng nào Tổng thống Trump còn tại nhiệm, họ sẽ không có vũ khí hạt nhân.”

Hồi tháng trước, Phó Tổng thống Vance nói với Reuters rằng Tehran phải cắt giảm “có ý nghĩa” năng lực làm giàu uranium để đáp ứng yêu cầu của Mỹ và chấm dứt chiến tranh. Ông nói: “Nếu bạn không muốn có vũ khí hạt nhân, tại sao bạn cần nhiên liệu làm giàu 60%? Và nếu bạn muốn thể hiện cam kết không chế tạo vũ khí hạt nhân, đừng chế tạo nhiên liệu làm giàu cao. Đó là vấn đề ngưỡng rất cơ bản.”

Bản ghi nhớ ký ngày 17 tháng 6 để ngỏ tương lai kho uranium làm giàu của Iran cho các cuộc đàm phán tiếp theo, nhưng xác định việc pha loãng dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) là cách tiếp cận tối thiểu để giải quyết vấn đề. Pha loãng bao gồm trộn uranium làm giàu cao với vật liệu làm giàu thấp hơn, khiến nó khó chuyển đổi nhanh chóng thành vật liệu cấp vũ khí hơn. Bản ghi nhớ cho phép Iran giảm mức làm giàu trong nước thay vì giao nộp vật liệu, nhưng không nêu rõ số lượng cần pha loãng, mức làm giàu mục tiêu hay lộ trình thực hiện chi tiết.

Một điều khoản của bản ghi nhớ nêu: “Hai bên cũng nhất trí thảo luận vấn đề làm giàu và các vấn đề khác được hai bên đồng ý liên quan đến nhu cầu hạt nhân của Cộng hòa Hồi giáo Iran, dựa trên một khuôn khổ thỏa đáng được thống nhất trong thỏa thuận cuối cùng.” Tuy nhiên, thỏa thuận cuối cùng đã không đạt được khi bản ghi nhớ hết hạn vào giữa tháng 8.

Chính quyền Trump đã viện dẫn mối đe dọa cấp bách về việc Iran có vũ khí hạt nhân để phát động chiến tranh ngày 28 tháng 2 năm 2026. Trong ngày đầu tiên của cuộc chiến, các cuộc không kích của Mỹ - Israel đã sát hại Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei, người từng ban hành sắc lệnh tôn giáo cấm phát triển vũ khí hạt nhân.

Tổng thống Trump thường lập luận rằng Iran sẽ sử dụng vũ khí hạt nhân “ngay sau khi có được”, rồi “Trung Đông sẽ biến mất, Israel sẽ biến mất, và sau đó có thể tấn công châu Âu tiếp theo”. Ông cũng nhiều lần chỉ trích chương trình hạt nhân của Iran trong quá khứ.

Khi chiến tranh kéo dài, trọng tâm của Mỹ dần chuyển sang việc mở lại eo biển Hormuz như một điều kiện cơ bản. Tuần trước tại Alaska, ông Trump lại khẳng định sai rằng ông phải phát động chiến tranh vì “Iran chỉ còn hai tuần nữa là có vũ khí hạt nhân”. Hồi tháng 4, ông cảnh báo rằng “vật liệu làm giàu, đôi khi được gọi là ‘bụi hạt nhân’, sẽ được Mỹ khai quật… và TIÊU HỦY”. Sau đó trong tháng, ông nói với phóng viên trên chuyên cơ Không lực Một rằng Mỹ sẽ “cùng với Iran lấy lại và mang 100% về Mỹ”.

Nhà phân tích chính sách đối ngoại có trụ sở tại Iran Mostafa Najafi nhận định trên X rằng “bất chấp việc Mỹ khăng khăng đàm phán hạt nhân và đòi nhượng bộ cụ thể trong lĩnh vực này, Washington không sẵn lòng đưa ra nhượng bộ đáng kể như dỡ bỏ trừng phạt”. Theo ông, Mỹ muốn “đạt được nhượng bộ lớn chỉ để đổi lấy việc dỡ phong tỏa và giải phóng một phần tài sản của Iran”. Ông viết: “Từ góc nhìn của Iran, dỡ phong tỏa và giải phóng tài sản không còn là nhượng bộ đáng chú ý đối với Tehran!”