Chủ nghĩa Trump và cuộc tái định hình trật tự thế giới

Trật tự thế giới được xây dựng sau Chiến tranh thế giới thứ hai, dựa trên các định chế đa phương và khuôn khổ quản trị do phương Tây dẫn dắt, đang đứng trước một điểm uốn lịch sử. Chính sách đối ngoại qua hai nhiệm kỳ của Tổng thống Mỹ Donald Trump, với các đặc trưng đơn phương, chủ nghĩa dân tộc giao dịch và tái cân bằng liên minh, được xem là sự đoạn tuyệt rõ rệt so với các chuẩn mực quốc tế trước đó. Sự kết hợp giữa sức ép cưỡng chế và chiến lược truyền thông đã tạo nên một hiện tượng mới: chủ nghĩa Trump.

Trọng tâm của chủ nghĩa Trump là sự khẳng định chủ quyền quốc gia và giọng điệu chống lại giới tinh hoa, từ đó thách thức những giả định nền tảng của quản trị toàn cầu. Thay vì vai trò lãnh đạo toàn cầu rộng lớn của phương Tây, chính quyền này hướng tới một trật tự quốc tế phi tập trung, theo từng vấn đề cụ thể và mang nặng tính giao dịch.

Các trụ cột của chính sách giao dịch

Chiến lược vận hành của chính quyền Trump đã thay thế các cam kết đa phương truyền thống bằng sự tập trung cứng rắn vào kinh tế và lợi ích quốc gia. Các hoạt động đối ngoại được gắn chặt với ưu tiên kinh tế trong nước như tái công nghiệp hóa, phục hồi nền công nghiệp quốc phòng, độc lập năng lượng, cân bằng thương mại và dẫn đầu lĩnh vực tài chính.

Thay vì các thỏa thuận đa phương, chính quyền này ưa chuộng các thương vụ song phương và sử dụng thuế quan, biện pháp ép buộc thương mại và trừng phạt làm công cụ chính. Việc áp dụng các chế độ trừng phạt mở rộng và thực thi ngoài lãnh thổ gây tranh cãi đã làm dấy lên những cuộc tranh luận gay gắt về luật pháp quốc tế và giới hạn chủ quyền.

Dưới khẩu hiệu “hòa bình thông qua sức mạnh”, chủ nghĩa Trump tích hợp các cơ chế pháp lý, kinh tế và an ninh để gây sức ép lên cả đồng minh lẫn đối thủ. Các hoạt động thực thi pháp luật và mục tiêu an ninh quốc gia được sử dụng như công cụ trực tiếp của chính sách đối ngoại. NATO là một ví dụ điển hình khi chính quyền này chỉ trích mạnh mẽ sự mất cân bằng trong chia sẻ chi phí phòng thủ, khi Mỹ phải gánh phần lớn chi phí và rủi ro chiến lược.

Phá vỡ định chế và tê liệt hệ thống

Hệ quả của chủ nghĩa Trump lan tỏa khắp các tầng quản trị toàn cầu. Tại các diễn đàn đa phương, chính quyền Mỹ thể hiện sự thiếu nhất quán và khó lường khi thường xuyên rút khỏi các thỏa thuận quốc tế đã ký và ngừng tham gia các định chế đa phương. Điều này đã đẩy nhanh sự phân mảnh của trật tự tự do sau Chiến tranh Lạnh.

Liên Hợp Quốc, đặc biệt là Hội đồng Bảo an, là một trong những nạn nhân rõ rệt. Các chính sách của ông Trump làm sâu sắc thêm những tranh luận về tính hợp pháp, đại diện và hiệu quả của Hội đồng Bảo an. Giới quan sát cho rằng sự đối đầu địa chính trị, sức ỳ của định chế và cấu trúc phân cấp từ thời thuộc địa đã khiến Hội đồng Bảo an tê liệt. Việc Mỹ không tham gia tích cực càng làm trầm trọng thêm tình trạng này.

Trong khi những người ủng hộ cho rằng chính quyền Trump đang thúc đẩy cải cách thể chế thông qua hợp tác có chọn lọc với các đồng minh, thì giới phê bình lại coi những động thái này là ưu tiên lợi ích quốc gia trước mắt hơn là sự ổn định toàn cầu.

Trật tự đa cực và khu vực hóa

Khi Mỹ rút lui khỏi vai trò quản trị toàn cầu, khoảng trống quyền lực đang thúc đẩy sự tái cấu trúc chính trị quốc tế. Các cường quốc tầm trung và khối khu vực đang tiến lên lấp đầy khoảng trống bằng các khuôn khổ và liên minh theo vấn đề, được xem như sự bổ sung hoặc thay thế cho các định chế truyền thống do phương Tây dẫn dắt.

Giới học giả và hoạch định chính sách đang tranh luận gay gắt về di sản của ông Trump. Một bên cho rằng những xáo trộn này là chất xúc tác cho cải cách, buộc các nước phi phương Tây phải tự chịu trách nhiệm lớn hơn về an ninh và kinh tế khu vực. Bên kia cảnh báo rằng việc Mỹ rút lui khỏi các cam kết đa phương đã phá vỡ các thỏa thuận an ninh tập thể và làm suy giảm tính hợp pháp của định chế, tạo ra sự cạnh tranh chiến lược kéo dài và khoảng trống quản trị nguy hiểm.

Tái định nghĩa cường quốc

Chính sách đối ngoại của ông Trump không thể bị coi là sự lệch lạc tạm thời hay thay đổi phong cách cá nhân đơn thuần. Nó xứng đáng được gọi là chủ nghĩa Trump bởi đã tạo ra một mô hình ngoại giao riêng biệt, có thể tái lập. Bằng việc cố ý sử dụng ngoại giao khó lường, ưu tiên thịnh vượng quốc gia hơn sự liên tục của định chế và khẳng định chủ quyền tuyệt đối, chủ nghĩa Trump đang tái định nghĩa cách một cường quốc sử dụng sức mạnh trong thời đại hiện nay.

Chính sách đối ngoại của ông Trump sẽ để lại dấu ấn không thể phai mờ lên hệ thống quốc tế. Bằng việc thách thức các nền tảng của trật tự tự do, nó sẽ vĩnh viễn thay đổi cán cân quyền lực, đẩy thế giới vào kỷ nguyên mới với quyền lực phi tập trung, chủ nghĩa khu vực gia tăng và sự tìm kiếm liên tục các mô hình quản trị mới.